كه مشمول لطفى باشد و عوض آن را بدهد يا سبب شادى ( لذتى ) شود كه شامل همان لطف است . او بر اين عقيده بود كه براى خداوند قبيح است كه رنج را به جاى لذت انتخاب كند .
رنج همراه لطف و عوض تنها در صورتى پسنديده است كه براى وصول به مطلوب راه ديگرى بجز رنج وجود نداشته باشد . « 1 » علامه در اين موردنظر ابن ملاحمى « 2 » را ، كه مدعى بود اين نظر گروهى از بغداديان بىنام و نشان است ، تأييد مىكرد . « 3 »
ابو هاشم ، برعكس ، بر اين عقيده بود كه هردو نظر بهطور يكسان پسنديده است . در اين مورد خداوند مىتوانست به جاى لذت رنج برساند زيرا چنين رنجى نه ظلم بود و نه عبث چون در مقابل عطاى لطف و عوض چنين رنجى بىاثر بود . « 4 »
علامه تصريح كرد كه عوضى كه خداوند مكلف است به بنده عطا كند بايد محدود به زمان ( منقطع ) باشد . « 5 » بهشميه « 6 » و ابن ملاحمى « 7 » نيز چنين نظرى داشتند . ابو على در آغاز بر اين عقيده بود كه عوض محدود به زمان نيست . او بعدا در عقيدهاش تجديدنظر كرد و به اين نتيجه رسيد كه محدود به زمان مىباشد . « 8 »
علامه در موافقت با معتزليان پيشين معتقد بود كه خداوند مكلف است در ازاى رنجى كه خود او مستقيما به بنده رسانده يا به آن امر كرده « 9 » و آن را روا دانسته « 10 » و يا رنجى را كه با وادار كردن بنده به انجام كارى ( الجاء ) به او رسيده است جبران كند . « 11 » خداوند مكلف
هامش
( 1 ) - مناهج ، 98 ر .
( 2 ) - فائق ، 137 ر .
( 3 ) - شيخ مفيد كه معمولا موضع بغداديان را مىپسنديد از اين نظر حمايت مىكند و بيان مىدارد كه اين نظر بسيارى از « اهل عدل » است . مكدرموت ، 183 .
( 4 ) - ابن ملاحمى ، فائق ، 137 ر .
( 5 ) - مناهج ، 98 ر .
( 6 ) - مانكديم ، 494 .
( 7 ) - فائق ، 138 به بعد .
( 8 ) - مانكديم ، 494 عبد الجبار ، مغنى ، 13 : 508 ؛ ابن ملاحمى ، فائق ، 138 پ .
( 9 ) - علامه كشتن حيوان نذرى ( ذبح المنذور ) ( مناهج ، 98 ر ) و قربانى در حج ( هدى التمتع ) ( نهج المسترشدين 279 ) را براى مثال ذكر كرده است . در مورد اين مثالها ر . ك : مانكديم 502 .
( 10 ) - مناهج ، 98 ر . در مورد اين اصل در بين معتزليان متقدم ر . ك : عبد الجبار ، مغنى 13 : 448 به بعد ، 452 به بعد ؛ شيخ طوسى ، اقتصاد . 89 ؛ همو ، تمهيد 236 .
( 11 ) - تسليك ، 97 ر . در مورد اين اصل در بين معتزليان متقدم ر . ك : مانكديم 502 ؛ شيخ طوسى اقتصاد 90 ؛ همو ، تمهيد ، 237 ؛ شريف المرتضى . « مجموعه فى فنون من علم الكلام » در نفائس المخطوطات ، ج 5 ( به اهتمام آل ياسين بغداد ، معارف 1955 ) 3 - 62 .