واجب است . « 1 »
اما ديدگاههاى پيشينيان معتزلى علامه بروشنى آنچه او بيان مىكند نبود . اين نظر كه خداوند مكلف است فقط در محدودهء مذهب و مطابق اصلح با بنده رفتار كند كه بعدا بصريان نيز با آن موافقت كردند ، در واقع نظر همهء معتزليان متقدم بود . نظر آنان اين بود كه تكليف الهى براى رعايت اصلح به حال بنده فقط به واسطهء لطف است كه به بنده كمك مىكند تكليف شرعى خود را انجام دهد . « 2 » آنان عقيده داشتند كه افعال خداوند به مرز احسانى مىرسد كه او در ملك خود توانايى انجام آن را دارد . « 3 » بشر بن معتمر ( ف 210 ) بنيانگذار مكتب اوليهء بغداد كه در اصل موافق اين نظر بود ، موضع معتزليان را اصلاح كرد .
او مدعى بود كه توانايى خداوند براى احسان كردن حدّى ندارد . بنابراين بيان ، اين مطلب كه خداوند مكلف است اصلح به حال بنده را رعايت كند امرى بىمعناست ، چون مستوجب تكليف براى نامتناهى است . از اينرو او معتقد بود كه هرچند خداوند به نيكوترين وجهى از نظر تكليف اخلاقى عمل مىكند تا بنده را در انجام تكليف شرعىاش يارى دهد و هرچند خداوند مكلف به انجام آن است ، باوجود اين قادر است ، ولى مكلّف
هامش
( 1 ) - همان .
( 2 ) - مثلا ر . ك : ابو الحسن على بن اسماعيل اشعرى ، كتاب مقالات اسلاميين ( به اهتمام ، ريتر كتابخانهء اسلامى ، ج 1 ، ويسبادن ، اشتاينر 1980 ) ، 7 - 576 .
( 3 ) - همان ، 247 ، 574 ، براى حفظ نظريهء قدرت الهى آنان معمولا بحث مىكردند كه هرچند افعال رحمانى خداوند نافعترين افعالى است كه او قادر به انجام آن مىباشد ، ذات او توانايى افعالى نامحدود و مشابه اين افعال رحمانى ( امثال ) را دارد ؛ ر . ك : همان . ابو الهذيل در اين مورد مستثنى بود زيرا معتقد بود افعال مشابه رحمانى كه خداوند قادر به انجام آن است محدود مىباشد ؛ ر . ك : همان ، 249 ، 7 - 576 . ابو الحسين خيّاط ( كتاب الانتصار ، به اهتمام ه . نايبرگ ، قاهره : دار الكتب المصريه ، 1925 ، ص 16 به بعد ) بيان مىكند . كه ادعاى ابو الهذيل در مورد محدوديت آفرينش حاصل اين نظر اوست كه وجود نامتناهى خداوند با ممكنات متفاوت است . لذا هيچ شيئى جز ذات او نامتناهى نيست . نيز ر . ك : ر . فرانك « صفات الهى بر مبناى تعليمات ابو الهذيل علاف » 82 ، 473 به بعد ؛R . Frank , " The Divine Attributes according to the Teaching of Abu 1 - Hudhayl al - ' Allaf . " Le Muse ? on 82 ( 1969 ) : 451 - 506 .ى . فان اس ، « برخورد ابو الهذيل با مسأله پيدايش يك داستان » 23 به بعد .Van Ess , Josef . " Abu 1 - Hudhayl in Contact : the Genesis of an Anecdote . " in Islamic Theology and philosophy , edited by M . Marmura , 13 - 30 . Studies in Honor of G . Hourani . Albany : State University of New York press , 1984 .نيز ر . ك : س . پينز ، مقالاتى در جزء لا يتجزى در اسلام ، 14 - 15 .pines , S . Beitra ? ge zur islamischen Atomenlehre . Gra ? fenhainichen : A . Heine , 1936 .