أَمْ كانَ
: به تقدير « بل ا كان » و « ام » منقطعه است و « كان » به معنى فعل مضارع است .
غَيْرَ بَعِيدٍ
: جواب قسم مقدر .
لَأُعَذِّبَنَّهُ
: ظرف زمان يا صفت مصدر ( وقتاً غير بعيد ) .
يسجدون : حال .
مقصود :
سپس دربارهء سليمان مىگويد :
وَ تَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقالَ ما لِيَ لا أَرَى الْهُدْهُدَ
: به جستجوى مرغى كه غايب شده بود ، پرداخته ، گفت : چه شده است كه هدهد را نمىبينم .
در اينكه چرا سليمان به جستجوى هدهد پرداخت ، اختلاف است . بعضى گفتهاند : در سفر به او احتياج داشت كه آب را نشان دهد . زيرا هدهد وجود آب را در اعماق زمين تشخيص ميدهد ، همانطورى كه در شيشه آب را مىبيند . اين قول از ابن عباس است . عياشى ميگويد : ابو حنيفه از امام صادق ( ع ) پرسيد : چرا سليمان از ميان همهء مرغان فقط هدهد را جستجو كرد ؟ فرمود : بخاطر اينكه هدهد آب را در دل زمين مىبيند ، همانطورى كه شما روغن را در شيشه مىبينيد : ابو حنيفه به اصحاب خود نگريست و خنديد . امام فرمود : چرا خنديدى ؟ گفت : فدايت شوم . بر تو ظفر يافتم . فرمود : چگونه ظفر يافتى ؟ عرض كرد : پرندهاى كه آب را در دل زمين مىبيند ، چرا دام را در زير خاك نمىبيند و بگردنش مىافتد ؟ فرمود : اى نعمان ، مگر نميدانى كه وقتى مقدرات نازل مىشوند ، روى چشم پوشيده مىشود ؟
برخى گويند : علت اينكه سليمان هدهد را جستجو كرد ، اين بود كه به نوبت خود اخلال كرده بود .
برخى گويند : مرغان با پر و بال خود بر سر سليمان سايه مىانداختند و چون هدهد جاى خود را خالى كرده بود ، آفتاب بر سر سليمان تابيد و معلوم شد كه هدهد غايب است .
أَمْ كانَ مِنَ الْغائِبِينَ
: آيا هدهد عاصى شده است يا اينكه بخاطر عذرى و