قرائت :
يتبعهم : نافع به سكون تاء و ديگران به تشديد خواندهاند و هر دو وجه نيكوست .
لغت :
افاك : بسيار دروغگو .
اثيم : زشتكار .
اعراب :
أَيَّ مُنْقَلَبٍ
: نصب آن بنا بر اين است كه صفت مصدر محذوف است و نميتواند معمول « سيعلم » باشد . زيرا ما قبل استفهام در آن عمل نميكند .
مقصود :
نظر به اينكه خداوند بيان كرده بود كه قرآن را شيطانها نازل نكردهاند و قرآن وحى خداست ، اكنون ميخواهد روشن كند كه شيطانها بر چه كسى نازل مىشوند . از اينرو مىفرمايد :
هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ
: آيا شما را خبر دهم كه شيطانها بر چه كسى نازل مىشوند ؟ آنها بر هر دروغگوى فاجرى كه معصيت كار است ، يعنى كاهنان ، نازل مىشوند . مقاتل گويد : يعنى بر طليحه و مسيلمه نازل مىشوند .
اما تو اى پيامبر ، دروغگو و گناهكار نيستى و شيطانها بر تو نازل نمىشوند .
بلكه فرشتگان بر تو نازل مىشوند .
يُلْقُونَ السَّمْعَ وَ أَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ
: شيطانها آنچه را شنيدهاند به كاهنان و دروغگويان القاء ميكنند و بسيارى از دروغها را با شنيدههاى خود در مىآميزند و به آنها وحى ميكنند . بيشتر شيطانها - و بقولى بيشتر كاهنان - دروغگويانند .
حسن گويد : شيطانها از فرشتگان استراق سمع ميكنند و به كاهنان وحى ميكنند . اين جريان قبل از بعثت پيامبر اسلام بوده است . اما اكنون اگر شيطانى