كه با ظهور معجزات بزرگ از قبيل شكافته شدن دريا و اژدها شدن عصا و . . . تكليف محال نيست . با رجعت هم تكليف محال نيست .
وانگهى رجعت تنها با اخبار ثابت نميشود تا قابل تأويل باشند . بلكه اجماع شيعهء اماميه بر آن است و اخبار هم مؤيد اجماع است . « 1 » كسانى كه آيه مورد بحث را دليل بر رجعت نگرفته ، بلكه دليل بر قيامت گرفتهاند ، مىگويند : مقصود از گروهى كه محشور مىشوند رؤساء و پيشوايان و زمامداران كفر و انحراف است كه جمع مىشوند تا بر آنها اقامهء حجت شود .
حَتَّى إِذا جاءُو قالَ أَ كَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَ لَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً
: هنگامى كه از خاك بيرون آمدند خداوند به آنها مىگويد : انبياء و دلائل مرا تكذيب كرديد و در صدد معرفت آنها و تعيين وظائف خود بر نيامديد ؟
أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
: وظيفهء واجب شما اين بود كه در پى دانش و معرفت و شناسايى دين و تكاليف خود باشيد . ولى شما به وظائف خود عمل نكرديد . پس چه ميكرديد ؟
بنا بر اين كه آيهء قبل در بارهء رجعت باشد ، مقصود از آيات ، ائمه ( ع ) است .
وَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا
: بر اثر اينكه ظلم كرده و كارشان بجايى رسيده است كه از رستگارى دور گشتهاند ، عذاب بر آنها واقع مىشود .
فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ
: ديگر حرفى ندارند كه بزنند و از آن استفاده گيرند . ممكن است مقصود اين باشد كه از شدت ترس و وحشت قادر بر تكلم نيستند .
هامش
( 1 ) - همانطورى كه مؤلف نظر دادهاند رجعت منافاتى با تكليف ندارد و اختيار را از كسى سلب نميكند . الا اينكه گفته شود : چه نتيجهاى دارد كه شخص مرده ، بار ديگر عقب گرد كند و به دنيا بيايد ؟ پاسخ اين است كه عقب گردها گاهى براى كسب پايگاه و قدرت و انرژى بيشتر است . چنان كه شخصى كه ميخواهد پرش كند ، قدرى به عقب مىرود تا بهتر موضع بگيرد و با انرژى بيشترى عمل پرش را انجام دهد و بيشتر بپرد . پس اين عقب گرد ، خود مقدمهء پيشرفت بيشتر وجهش كاملترى است و بنا بر اين كار لغو و بيهودهاى شمرده نميشود و لذا مؤلف در متن فرمودند كه خوبان مىآيند و با نصرت مهدى ( ع ) ثواب مىبرند .