آزاد است . يا اينكه از دستبرد خرابكارى جباران آزاد است و هر جبارى پيش از ظهور پيامبر اسلام قصد تخريب آن را كرد ، هلاك شد . اينكه حجاج كه آنجا را خراب كرد و از نو ساخت هلاك نشد ، بواسطهء بركت پيامبر گرامى اسلام بود . زيرا خداوند اين امت را به بركت پيامبرش از عذاب استيصال ايمن ساخت . برخى گويند :
علت اينكه « عتيق » ناميده شده ، اين است كه در موقع طوفان نوح همه جا را آب فرا گرفت جز اين نقطهء مقدس كه آزاد بود . برخى گويند : منظور قديم بودن خانه است .
زيرا اين خانه ، اولين خانهاى است كه آدم بنا كرد و ابراهيم تجديد بنا كرد .
ذلِكَ
: همين جا وقف است . يعنى امر حج و مناسك حج همين است .
وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ
: حرمت چيزى است كه هتك آن جايز نيست و بايد به انجام آن قيام كرد . يعنى هر كس مرزهاى خدا را تعظيم و دستوراتش را اجرا كند ، در عالم آخرت برايش بهتر است .
تعظيم منهيات و مرزهاى خدا ، پيرامون آنها نگشتن و از آنها دورى جستن است . به نظر اكثر مفسرين ، منظور از حرمات ، بقرينهء خود آيات ، مناسك حج است .
ابن زيد گويد : منظور اين حرامهاست : خانهء حرام ، شهر حرام ، ماه حرام و مسجد الحرام . گويد : شاهد آن
« الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ »
است ( بقره 194 ) ماه حرام به ماه حرام و حرمتها را قصاصى است .
وَ أُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ
: و چارپايان يعنى گاو و گوسفند و شتر بر شما حلال است . اما آن چيزهايى كه در سورهء مائده گفته مىشود ، از قبيل مردار و خفه شده و سقوط كرده و بضرب شاخ هلاك شده و جز آن حلال نيستند .
فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ
: از پليدى بتها اجتناب كنيد .
اصحاب ما روايت كردهاند كه : بازى شطرنج و نرد و انواع ديگر قمار از پليدى بتهاست .
برخى گويند : بتها را به خون قربانىها آلوده ميكردند و به همين جهت « رجس » ناميده شدند .