1 - خطاب به ابراهيم است . ابراهيم در مقام ايستاد و گفت : اى مردم ، خداوند شما را دعوت به حج كرده است . مردم هم به « لبيك اللهم لبيك » اجابت كردند . از على ( ع ) و ابن عباس و ابو مسلم .
2 - خطاب به پيامبر اسلام است . پيامبر در حجة الوداع ، وجوب حج را بمردم اعلام كرد ، از حسن و جبائى .
جمهور مفسرين بقول اول معتقد شده ، گويند : خداوند صداى ابراهيم را به گوش همهء كسانى كه خدا علم داشت كه حج ميكنند ، رسانيد . چنان كه صداى مورچه را با اينكه در روى زمين بود به گوش سليمان كه در ميان لشكريان بر مقام رفيعى بود رسانيد .
از ابن عباس روايت شده كه : ابراهيم براى انجام مأموريت خود بر كوه ابو - قبيس رفت و دو انگشت را بر گوش خود نهاد و گفت : اى مردم ، خدا را اجابت كنيد .
مردم هم در صلب پدران « لبيك » گفتند . نخستين كسانى كه جواب دادند اهل يمن بودند .
يَأْتُوكَ رِجالًا وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ
: مردم پياده و سواره بسوى تو مىآيند .
ضامر بمعنى شتر لاغر است . ابن عباس مىگويد : چه شتر و چه غير شتر وقتى داخل حرم شود ، لاغر مىشود . سعيد بن جبير گويد : وى بفرزندانش ميگفت : از مكه براى حج پياده حركت كنيد تا پياده برگرديد كه من از رسول گرامى اسلام شنيدم كه حاجيان سواره ، بهر گامى كه مركبشان بردارد ، هفتاد حسنه و حاجيان پياده بهر گامى كه برميدارند هفتصد حسنه از حسنات حرم نصيبشان مىشود . گفتند : حسنات حرم چيست ؟ گفت : هر حسنهاى از آن برابر است با صد هزار حسنه .
يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ
: اين مركبهاى لاغر و شتران راهوار ، از راههاى دور وارد مكه مىشوند .
از انس بن مالك روايت شده است كه پيامبر خدا فرمود : خداوند به اهل عرفات بر فرشتگان افتخار كرده ، مىفرمايد : فرشتگان ، نگاه كنيد به بندگان من كه با مو -