فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ
: مشركين ، خدايان خود را بكمك ميخوانند ، اما پاسخى نمىشنوند و از آنها كمكى دريافت نمىكنند .
وَ جَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً
: مجاهد و قتاده گويند : يعنى ميان مؤمنين و كافرين در روز قيامت وادى عميقى قرار مىدهيم كه آنها را از يكديگر جدا سازد .
ابن اعرابى گويد : يعنى ميان بت پرستان و معبودهاى آنها فاصلهاى قرار مىدهيم ، فرشتگان و مسيح را كه معبود خود ميدانستند ، داخل بهشت و آنها را داخل جهنم مىكنيم .
فراء گويد : يعنى پيوندها و روابط دنيوى آنها را در آخرت ، هلاك آنها قرار مىدهيم .
از قتاده و ابن عباس نيز همين طور روايت شده است .
بنا بر اين قول ، « بين » به معناى تواصل است يعنى دوستىها و مراودات آنها در راه كفر ، در آخرت وسيلهء هلاكشان مىشود .
حسن گويد : موبق به معناى عداوت است . يعنى در ميان ايشان عداوتى هلاك كننده قرار مىدهيم .
از انس بن مالك روايت شده است كه : « موبق » نام واديى است در جهنم كه پر از چرك و خون است .
نظم آيات :
وجه اتصال
ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ . . .
به سابق اين است كه دليل و برهان سابق را براى بر انداختن شبهه ، تقويت مىكند . اين جمله ، بمنزلهء اين است كه گفته شود : شما به پيروى شيطان و اولادش روى آوردهايد و امر خدا را ترك كردهايد ، در حالى كه دلايل بسيارى بطلان اين روش را ثابت مىكنند . اگر من در آفرينش آسمانها و زمين ، از آنها كمك خواسته بودم ، شما بيشتر و بهتر از اين ، از آنها پيروى نميكرديد .
برخى گويند : منظور خداوند اين است كه او در آفرينش موجودات ، شريكى ندارد . پس سزاوار نيست كه ديگرى را شريك او سازند يا ديگرى را بخدايى بخوانند .