اعراب :
ما شاءَ اللَّهُ
: ممكن است « ما » در محل رفع باشد به تقدير « و الامر ما شاء اللَّه » بنا بر اين عايد « ما » محذوف است . و ممكن است به تقدير « ما شاء اللَّه كائن » باشد . ممكن است « ما » شرطيه و در محل نصب و جواب شرط محذوف باشد . چنان كه در اين آيه نيز جواب شرط حذف شده است :
فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ
( انعام 35 )
إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ
: « اقل » مفعول دوم « ترن » است . كلمهء « انا » ممكن است تأكيد يا وصف براى ياء يا ضمير فصل باشد . زجاج گويد : جايز است « اقل » را رفع دهيم تا خبر « انا » باشد . قرائت عيسى بن عمر نيز همين است . بنا بر اين جملهء
« أَنَا أَقَلَّ »
در محل نصب است تا مفعول دوم باشد .
فعسى : فاء جواب
« إِنْ تَرَنِ »
است .
« ثوابا » و « عقبا » : هر دو تميزند .
مقصود :
اكنون خداوند جواب مرد مؤمن بكافر را نقل كرده ، مىفرمايد :
قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ يُحاوِرُهُ أَ كَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ
: مرد مؤمن در حالى كه او را تكفير ميكرد ، گفت : آيا بخداوندى كه پدرت آدم را از خاك ، آفريده است كافر ميشوى ؟
برخى گويند : نطفه از غذا و غذا از خاك است . بنا بر اين جايز است كه گفته شود :
خداوند ترا - نه آدم را - از خاك آفريده است .
ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا
: خداوند ترا از حالى بحالى منتقل كرد تا اينكه به صورت انسانى مستوى القامه در آمدى و از لحاظ خلقت و قامت ، اعتدال پيدا كردى .
در اينجا او را به اين جهت تكفير مىكند كه منكر معاد است . و اين خود دليل است بر اينكه انكار معاد ، كفر است .
لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَ لا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً
: لكن من چنين مىگويم : خداوند پروردگار و خالق و رازق من است تو اگر بمال دنيا به من فخر فروشى مىكنى ، من