شرح مىدهند . بسيارى از صحابه ، مثل ابن عباس ، ابن مسعود ، جابر بن عبد اللَّه ، حذيفه ، عايشه ، ام هانى و . . . اين روايات را از پيشواى بزرگ اسلام نقل كردهاند . بعضى از راويان ، مطالب بيشترى نقل كردهاند و برخى كمتر . اين مطالب را مىتوان به چهار دسته تقسيم كرد :
1 - دستهاى از مطالب ، بخاطر تواتر اخبار ، قطعى و يقينى هستند .
2 - دستهاى ديگر ، مطالبى است كه مورد قبول عقل است و با اصول ناسازگار نيست . ما اين مطالب را تجويز مىكنيم و قطع داريم كه در بيدارى بوده است نه در خواب .
3 - پارهاى از مطالب با اصول دين سازگار نيست ، لكن ممكن است آنها را طورى تأويل كنيم كه مخالفتى نداشته باشد . بهتر اين است كه اين مطالب را به نحوى كه با اصول سازگار باشد ، تأويل كنيم .
4 - پارهاى ديگر ، بر حسب ظاهر نادرست بوده ، به هيچ وجه قابل تأويل نيستند .
اين مطالب را بهتر است قبول نكنيم .
دستهء اول كه قطعى و يقينى است ، اين است كه فى الجمله ، پيامبر گرامى اسلام مسافرتى كرده است . دستهء دوم اين است كه پيامبر ، در آسمانها گردش كرد و پيامبران و عرش و سدرة المنتهى و بهشت و جهنم و . . . را ديد . دستهء سوم اين است كه : وى گروهى را ديد كه از نعمتهاى بهشت ، برخوردارند و گروهى را مشاهده كرد كه گرفتار عذاب آتش هستند . اين دسته را اينطور توجيه مىكنيم كه پيامبر صفت يا نام آنها را مشاهده كرده است . دستهء چهارم اين است كه او آشكارا با خداوند سخن گفت و خدا را به چشم ديد و بر تخت خداوندى در كنارش نشست و . . . پذيرفتن اين مطالب ، موجب تشبيه خداوند بموجودات جسمانى است و خداوند منزه از تشبيه است . همچنين روايت شده است كه : شكم پيامبر را شكافتند و او را شستشو دادند . بديهى است كه او از هر بدى و عيبى پاك است . وانگهى چگونه ممكن است قلب انسان را بوسيلهء آب ، از آلودگيهاى معنوى و اخلاقى و اعتقادى پاك كرد .
يكى از رواياتى كه دربارهء معراج پيامبر نقل شده ، اين است كه پيامبر فرمود :
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى) — صفحة 79
مساهمون: الشيخ الطبرسي
ص٧٩