به بحث و گفتگو بپرداز .
مقصود اين است كه عفريت شرك را در نهاد مشركين بكام هلاك افكن و با مدارايى و ملايمت ، آنها را نصيحت كن تا ترا اجابت كنند و به راه خدا آيند . « جدل » يعنى از راه استدلال ، نيروى خصومت و مخالفت مخالف را در هم شكستن و او را به راه راست آوردن .
برخى گويند : مقصود اين است كه باندازهء قدرت فهم و تحملشان با آنها بحث و گفتگو كند ، نه بيشتر ، چنان كه در حديث آمده است : ما پيامبران مأموريم كه با مردم به قدر عقلشان سخن گوييم . « 1 »
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ
: خداوند به كسى كه از راه دين ، منحرف و گمراه شده است ، داناتر است .
وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ
: و نيز به حال كسانى كه براى هدايت پذيرى ، استعداد و آمادگى دارند ، آگاهتر است . چنين خدايى صلاح حال مردم را بهتر مىداند و آنچه در بارهء آنها امر مىكند ، صلاح است .
وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ
: اگر خواستيد كسى را مجازات كنيد ، به اندازهء خطايش او را مجازات كنيد ، نه بيشتر .
شعبى و قتاده و عطا گويند : بعد از آنكه مشركين در جنگ احد ، كشتگان احد را مثله كردند و شكم حمزه را شكافتند و هند ، جگر او را بيرون آورد و ديگران گوش و بينى او را بريدند ، مسلمانان گفتند : اگر بر آنها دست يافتيم ، زندگان آنها را هم مثله خواهيم كرد ، تا چه رسد به مردگان آنها . از اينرو اين آيه نازل شد .
مجاهد و ابراهيم و ابن سيرين گويند : اين آيه عام است و شامل هر ظلمى - اعم از غضب و . . . - مىشود .
حسن گويد : اين آيه ، پيش از آنكه پيامبر مأمور جنگ با همهء مشركان گردد ، نازل شده است . در اين آيه ، فقط مأمور مىشود با كسانى بجنگد كه با او جنگيدهاند .
نظير
فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ
( بقره 191 : اگر با شما جنگيدند ، آنها را بكشيد ) .
هامش
( 1 ) -
امرنا معاشر الانبياء ان نكلم الناس على قدر عقولهم .