مضمون ، گفته است : مقصود اين است كه همهء آنها كافرند . علت اينكه : بعضى را در كلام نياورده ، اين است كه ميخواهد آنان را تحقير كند .
از اين آيه بر مىآيد كه : عقيدهء جبريان باطل است ، آنها معتقدند كه خداوند بكافران نعمتى نبخشيده ، هر چه هست عذاب و بدبختى است . حال آنكه از اين آيه استفاده مىشود كه آنها نيز مثل ساير مردم از خوان بىدريغ نعمت الهى استفاده مىكنند .
وَ يَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً
: در روز قيامت ، از هر امتى گواهى عادل مبعوث مىكنيم . اين گواهان پيامبران و افراد عادل هر دورهاى هستند كه به اعمال مردم شهادت مىدهند . امام صادق ( ع ) فرمود : براى هر زمانى و امتى ، پيشوايى است و هر امتى در روز قيامت با پيشواى خود مبعوث مىشود . بديهى است كه خداوند به كارهاى مردم عالم است ، لكن فايدهء مبعوث شدن گواهان اين است كه گنهكاران بيشتر مىترسند و بهتر رسوا مىشوند . بخصوص كه گواهان مردمى بزرگ و عاليمقامند . وانگهى وقتى انسان بداند كه گواهان در روز قيامت ، در حضور مردم ، به بدكردارى آنها گواهى مىدهند ، از ارتكاب معصيت ، خوددارى مىكند . تقدير آيه اين است : « و اذكر يوم نبعث . . . »
ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا
: ابن عباس گويد : يعنى پس از حاضر شدن گواهان بمردم كافر اجازه داده نميشود كه سخن گويند و عذر خواهى كنند . چنان كه در جاى ديگر مىفرمايد :
وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ
( مرسلات 36 : به آنها اذن داده نميشود كه عذر - خواهى كنند ) . برخى گويند : يعنى به آنها اذن داده نميشود كه به دنيا برگردند . برخى گويند : يعنى عذر آنها پذيرفته نميشود . بنا بر اين « لا يؤذن » يعنى « لا يستمع » . عدى بن زيد گويد :
فى سماع يأذن الشيخ له * و حديث مثل ما ذى مشار
يعنى : در نغمهاى كه شيخ استماع مىكند و حديثى كه بگوارايى و شيرينى عسل سفيد است . اين قول از ابو مسلم است .
وَ لا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ
: آنجا مثل دنيا نيست كه كسى را ملامت كنند ، براى اينكه رفتارش را اصلاح كند و دست از رفتار زشت خود بردارد ، زيرا آخرت ، جاى تكليف و