زجاج گويد : در
قُرْآنَ الْفَجْرِ
فايدهء بزرگى است ، زيرا دلالت دارد بر اينكه :
نماز بدون قرائت ، ممكن نيست . قبلا گفته است : نماز را بپاى دار . در اينجا مىگويد :
قرآن فجر را بپاى دار . نتيجه اين است كه : نماز نيز قرائت قرآن است . زيرا نماز قرآن ناميده شده است . پس نماز بدون قرائت ، ممكن نيست .
إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً
: همه گفتهاند : يعنى : نماز صبح را فرشتگان شب و فرشتگان روز ، هر دو مشاهده مىكنند . پيامبر گرامى فرمود :
- نماز جماعت ، برابر است با بيست و پنج نماز فرادى و فرشتگان شب و روز ، در نماز فجر جمع مىشوند .
اين حديث را بخارى در صحيح خود آورده است .
وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ
: ابن عباس گويد : يعنى اى پيامبر ، شب را نماز بخوان .
مجاهد و اسود و علقمه گويند : تهجد ، بعد از خواب شب است . بيشتر مفسران همين طور گفتهاند . برخى گفتهاند : نماز نافلهاى كه در شب خوانده شود ، تهجد است . متهجد كسى است كه خواب را از خود دور سازد .
نافِلَةً لَكَ
: نمازهايى كه در شب مىخوانى ، افزون از واجبات و براى تو غنيمتى است . البته نماز شب ، بر پيامبر واجب بود ولى براى ديگران مستحبّ است . برخى گفتهاند : بر پيامبر واجب بود و با اين آيه نسخ شد .
برخى گويند : يعنى نماز شب ، براى تو فضيلت و براى ديگران كفاره است ، زيرا انسان بيم دارد كه نمازهاى واجبش قبول نشود ، بنا بر اين نماز مستحبش كفاره است . ولى پيامبر نيازى به كفاره ندارد . اين مطلب از مجاهد است .
برخى گويند : يعنى نماز شب ، براى تو و ديگران ، نافله است . علت اينكه فقط پيامبر را مخاطب ساخته ، اين است كه : ديگران را تشويق كند كه بحضرتش اقتدا و سنتش را پيروى كنند .
عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً
: هر گاه خداوند ، « عسى » را به كار برد ، معناى آن وجوب و لزوم است . « مقام » نيز به معناى « بعث » و بنا بر اين مفعول مطلق است .