بيان آيهء 2 تا 4
لغت :
وجل : خوف و ترس . فعل آن « وجل يوجل » بهتر است . شاعر گويد :
لعمرك ما ادرى و انى لاوجل * على اينا تغدو المنية اول
يعنى : بجان تو سوگند ، نميدانم و مىترسم كه مرگ ابتدا گلوى كداميك از ما را بفشارد .
توكل : اعتماد به خدا در همهء نيازمنديها .
اعراب
حقاً : منصوب است به مفاد جمله . يعنى « احق ذلك حقا »
مقصود :
آيهء پيش را بجملهء
« إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ »
تمام كرد . اكنون در وصف مؤمنين مىفرمايد :
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ
: مؤمن كسانى هستند كه در برابر خداوند از روى تعظيم بترسند . يعنى هر گاه در بارهء عدالت و كيفر و قدرت خدا گفتگو شود بترسند و هر گاه از نعمتها و احسانها و رحمت و پاداشش گفتگو شود ، آرامش خاطر پيدا كنند . چنان كه مىفرمايد :
« بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ »
( رعد 28 : با ياد خدا دلها آرام مىگيرد ) بنا بر اين ميان اين دو آيه ، ناسازگارى نيست . زيرا ترس مربوط بذكر كيفر خدا و آرامش مربوط بذكر عفو و احسان خداست . ديگر اينكه : مؤمن هر گاه به ياد نعمتها و آمرزش خدا بيفتد ، حسن ظن پيدا مىكند و آرامش مىيابد و هر گاه به ياد گناهان خود بيفتد ، ناراحت و پريشان مىشود . و جل يعنى ترسى كه همراه با اندوه است .
وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً
: هر گاه قرآن براى آنها خوانده شود ، بر يقين و ايمان آنها افزوده مىشود . ابن عباس گويد : يعنى بر تصديق آنها نسبت به آياتى كه تدريجاً از جانب خداوند نازل مىشود ، افزوده مىشود .