على بن عيسى گويد : اين لام براى اضافه است كه گاهى مفيد علت و گاهى مفيد شبه علت است .
مقصود
اكنون در بارهء سر انجام و عاقبت كفار مىفرمايد :
وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ
: بسيارى از جن و انس را براى جهنم آفريدهايم و بر اثر كفر و انكار و سوء اختيار ، سر انجام بجهنم خواهند رفت . در جاى ديگر مىفرمايد :
« وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ »
( ذاريات 56 ) يعنى جن و انس را براى عبادت آفريدهايم . پس خلقت انسانها براى عبادت است نه براى جهنم .
مقصود تمام كسانى است كه خداوند مىداند كه ايمان نمىآورند و سر انجام بجهنم مىروند .
لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها
: آنها دلهايى دارند كه بر اثر عدم تدبير ، حق را درك نمىكنند و چشمهايى دارند كه راه راست را نمىبينند و گوشهايى دارند كه موعظه را نمىشنوند . مقصود اين است كه آنها از فهميدن و ديدن و شنيدن اعراض دارند و بواسطهء استفاده نكردن از اين آلات ، مثل كسى هستند كه اينها را ندارند . در سورهء بقره مىفرمايد :
« صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ »
( كر و لال و كور هستند . آيه 18 )
أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ :
اينها - در آيات خدا دقت نمىكنند و بوسيلهء آنها بيكتايى خدا و صدق انبيا استدلال نمىكنند - از لحاظ فهم و درك ، شبيه چارپايان هستند .
بَلْ هُمْ أَضَلُّ
: بلكه از چارپايان هم گمراه ترند ، زيرا چارپايان ، هر گاه از كارى ممنوع شوند ، ترك مىكنند و هر گاه براهى هدايت شوند ، پيش مىروند . اما اينها بر اثر كفر و سركشى به راه خير هدايت نمىشوند ، با اينكه خداوند به آنها عقلى بخشيده است كه نيك و بد را تميز دهند . برخى گويند : اينكه آنها را گمراه تر از چارپايان مىداند ، بخاطر اين است كه چارپايان قوهء تميز ندارند و لذا ملامتى هم بر آنها نيست ، ولى اينان قوهء تميز دارند و از آن استفاده . نمىكنند . و آن گهى چارپايان اگر اطاعت