نگوييد . . . . اين مطلب را ازهرى از بعضى نقل كرده و گويد : بوسيلهء
« قالُوا بَلى »
مطلب تمام شده است . اما اين مطلب ، هم خلاف ظاهر و هم خلاف قول مفسرين است ، زيرا منظور اين است كه آنها در جواب گفتند : ما شهادت داديم . نه فرشتگان گفتند : ما شهادت داديم . تنها اختلاف در اين است كه بنى آدم چگونه شهادت دادهاند و در اين آيه نامى از ملائكه برده نشده است .
أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ
: براى اينكه روز قيامت هنگامى كه گرفتار كيفر مىشويد ، نگوييد : ما از اين جريان بىخبر بوديم و اطلاعى از آن نيافتيم و عقل ما كامل نشده بود كه در بارهء آن بينديشيم .
أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ
: يا اينكه نگوييد :
پدران ما كه بالغ و عاقل شده بودند ، مشرك بودند و ما اطفالى بوديم كه هنوز قوهء تفكر در ما بكمال نرسيده بود و از فكر آنها تبعيت مىكرديم . بنا بر وجه سوم ، يعنى : از شما اقرار گرفتم تا مرا اطاعت كنيد و شكر نعمتم را بجاى آوريد و روز قيامت نگوييد : ما از پيمانى كه به زبان پيامبران گرفته شده بود غافل بوديم و نگوييد : پدران ما مشرك بودند و ما هم تربيت يافتهء آنها هستيم و از آنها تقليد كرديم . پس جايى براى بهانه تراشى باقى نمانده است .
أَ فَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ
: و براى اينكه در روز قيامت نگوييد : چرا ما را بوسيلهء رفتار پدران مشركمان هلاك مىكنى ؟ يعنى هلاك شما بخاطر رفتار خود شماست ، نه رفتار پدران .
وَ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
: همانطورى كه اين آيات را براى شما بيان كرديم ، براى سايرين نيز بيان مىكنيم و تفصيل مىدهيم ، تا همه بتوانند به آنها استدلال كنند و از باطل بسوى حق بازگشت كنند
.