پا سر برآورد و حملهور شود ، زيرا ترسناك است .
2 - مجاهد گويد : منظور از حملهاى كه از جلو و سمت راست مىشود ، حمله - هايى است كه مردم مىبينند و منظور از حملههايى كه از پشت سر و عقب مىشود ، آن حملههايى است كه نمىبينند .
3 - از امام باقر ع روايت شده كه منظور از حملهء پيش رو اين است كه آخرت را در نظرشان بى ارزش مىكنم و منظور از حملهء پشت سر ، اين است كه آنها را بجمع مال و بخل از اداى حقوق واجب تشويق مىكنم ، تا مال براى ورثه باقى بماند و مقصود از حملهء سمت راست اين است كه دين آنها را فاسد مىكنم و گمراهى را در نظرشان نيكو جلوه مىدهم و منظور از حملهء سمت چپ اين است كه لذتها و شهوات را بر دلهاى ايشان غالب مىكنم .
علت اينكه در جلو و عقب ، حرف « من » و در راست و چپ « عن » به كار رفته ، اين است كه جلو و عقب ، مبدء و راست و چپ ، انحراف از جهت هستند .
وَ لا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ
: شيطان در دنبالهء سخنان خود به خداوند گفت : تو اكثر آدميان را سپاسگزار نخواهى يافت . اين مطلب را شيطان از فرشتگان فهميده بود ، يا اينكه بنا بر گمان خودش بود . چنان كه مىفرمايد :
« وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ »
( سبا 20 : ابليس ظن خود را در بارهء آنها تصديق كرد ) البته گمان شيطان بى جا هم نبود ، زيرا هنگامى كه آدم را دچار لغزش و انحراف كرد ، فهميد كه اولاد وى ضعيفترند و گمراه كردن آنها آسانتر است .