مقصود
در اين دو آيه ، در پيرامون نعمتهايى كه به انسان بخشيده است ، مىفرمايد :
وَ لَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ
:
ما به شما قدرت داديم كه در زمين هر گونه تصرفى كه بخواهيد انجام دهيد و انواع روزيها و نعمتها را در زمين قرار داديم و راه و رسم كسب معيشت را بشما آموختيم . مع الوصف ، شما كمتر سپاسگزارى مىكنيد و كمتر بوظائف خود در برابر ما توجه داريد . اكنون به اصل مسألهء آفرينش انسان پرداخته ، مىفرمايد :
وَ لَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ
: ما نخست آدم را از خاك آفريديم ، سپس او را به صورت خاصى كه مورد نظر ما بوده ، در آورديم . « 1 »
ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ
: پس از اينكه آفرينش آدم را بپايان رسانديم ، به فرشتگان گفتيم : براى آدم سجده كنيد . با اينكه خطاب بهمهء انسانهاست ، گفتيم :
منظور خلقت و تصوير آدم است ، زيرا گاهى گفته مىشود : ما به شما چنين و چنان كرديم و منظور اين است كه به نياكان شما چنين و چنان كرديم . اين مطلب در عرف عرب شايع است . قرآن هم مىفرمايد :
« وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَ رَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ »
( بقره 63 ) اين خطاب به بنى اسرائيل است . يعنى از نياكان شما پيمان گرفتيم و طور را بر سر
هامش
( 1 ) - در بارهء « ثم » اختلاف است . زجاج گفته است به معناى و او است . لكن اهل ادب اين معنى را نپذيرفته و وجوهى در بارهء آن گفتهاند كه در متن آمده است .
آنچه به نظر مىرسد ، اين است كه آيات قرآن كريم از سلاست خاصى بر خوردار است و توجيهاتى كه كردهاند با اين سلاست منافات دارد بنا بر اين بايد ديد ، در برخورد اول ذهن سادهء انسان از اين آيات چه مىفهمد . بديهى است كه خلقت موجودات ، مرحلهاى است و پيدايش صورت در آنها ، مرحلهء ديگرى يا مراحل ديگرى است . انسان نخست به صورت ژنها در اسپرم و اوول مردها و زنها وجود دارد و سر انجام به صورت نطفه در مىآيد . هنگامى كه نطفهء زن و مرد با هم آميزش يافتند ، آغاز دورهء تشكيل صورت است . بنا بر اين ميان خلقت تا تصوير فاصلهء زيادى است . اين خطاب در مورد خلقت و تصوير متوجه نوع انسان و از جمله آدم است و همه جا حتى در مورد آدم هم صدق مىكند . لكن در مورد آدم يك خصوصيت ديگر هست و آن اينكه پس از خلق و تصوير ، فرشتگان مامور ميشوند كه وى را سجده كنند .