وَ ما كُنَّا غائِبِينَ
. ما از آن غايب نيستيم . يعنى به كار آنها علم داريم و بقولى يعنى : به تبليغات پيامبران و رفتار مردم در قبال آنها آگاه هستيم . بهر حال ، بوسيلهء اين جمله ميخواهد علم خود را تاكيد كند .
وَ الْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ
: در اينباره اقوالى است :
1 - منظور اين است كه در آخرت ، همهء كارها به عدالت است و به كسى ظلم نميشود . اين معنى از مجاهد و ضحاك و حسن و بلخى است .
2 - خداوند در روز قيامت ميزانى نصب مىكند كه داراى دو كفه است و تكلم مىكند و بوسيله آن اعمال نيك و بد مردم سنجيده مىشود . اين معنى از ابن عباس و حسن و جبائى است . در بارهء اينكه چگونه اعمال سنجيده مىشود ، اختلاف كردهاند .
زيرا اعمال امور عرضى هستند و قابل اعاده نيستند و وزنى هم ندارند كه كشيده شوند عبد اللَّه بن عمر و جماعتى گويند : نامههاى اعمال بسنجش در مىآيند . جبائى گويد :
علائم نيكىها و بديها در دو كفه ظاهر مىشود و مردم مىبينند . ابن عباس گويد : نيكىها به صورتى پسنديده و بديها به صورتى ناپسنديده ، ظاهر مىشوند . عبيد بن عمير گويد :
نفس مؤمن و كافر وزن مىشود . در آن روز افرادى مىآورند كه جثهء عظيمى دارند ، اما به قدر بال مگسى وزن ندارند .
3 - مقصود از وزن اين است كه مقدار مؤمن در عظمت و مقدار كافر در ذلت ظاهر مىشود . چنان كه مىفرمايد :
« فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً »
( كهف 105 : روز قيامت براى آنها وزنى به پا نمىداريم ) آنان كه عمل صالح - كه وزن آن سنگين است - دارند ، رستگارند و آنان كه كار زشت - كه وزنى ندارد - كردهاند ، زيانكارند . اين قول از ابو مسلم است . اما قول اول از همهء اقوال بهتر است . قول دوم هم تا حدى خوب است . اينكه قول اول را ترجيع مىدهيم بخاطر اين است كه وقتى گفته مىشود : گفتار و كردار فلان كس موزون است ، يعنى بى جا و نامناسب نيست و اينكه قول دوم را هم خوب تلقى مىكنيم ، بخاطر حديثى است كه در اينباره وارد شده است .