تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ
: در بارهء اين قسمت نيز وجوهى گفتهاند : 1 - ربيع و فراء گويند : يعنى تورات را بموسى داديم تا احسان او كامل شود و در آخرت به پاداش كامل برسد . 2 - مجاهد گويد : يعنى تورات را به موسى داديم تا نعمت خود را بر نيكو كاران تمام كنيم « 1 » . 3 - ابن زيد گويد : يعنى تورات را به موسى داديم تا احسان خود را بر پيامبران تمام كرده باشيم . 4 - قتاده و حسن گويند : يعنى منظور ما از دادن تورات به موسى اين بود كه نعمت خود را در بهشت بر كسى كه در دنيا نيكى كرده است ، تمام كنيم .
5 - جبائى گويد : يعنى تورات را بموسى داديم تا نعمت نبوت و غير آن كه به موسى داده بوديم ، كامل كنيم . 6 - ابو مسلم گويد : اتصال بداستان ابراهيم دارد و منظور اين است كه : تورات را بموسى داديم تا نعمت خود را بر ابراهيم تمام كنيم و پاداش طاعات او را بدهيم .
ابراهيم از خداوند مسألت كرده بود كه براى او « زبان راستى » قرار دهد . ( شعراء 84 ) در حقيقت تورات همان زبان صدقى بود كه خداوند ، بدر خواست ابراهيم بوى عطا كرد .
كلمهء « على » دلالت دارد كه خداوند چند برابر آنچه وى خواسته بود عطا كرده است .
نكتهاى كه از
« تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ »
بدست مىآيد ، اين است كه تورات از اول به صورت كامل و بدون نقص نازل شده است و اگر
« عَلَى الَّذِي . . . »
را نمىآورد ، دلالت مىكرد بر اينكه اول ناقص بوده ، بعد كامل شده است .
وَ تَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً
: علاوه بر آنچه گذشت ، تورات تمام نيازمنديهاى مردم را بيان ميكرد و آنها را بدين حق و عدالت و توحيد و احكام دينى رهنمون مىشد و بخاطر وعدهها و وعيدها و امر و نهىها براى آنها رحمتى بود .
لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ
: تا آنها بملاقات پروردگار ، يعنى پاداش او ايمان آورند . علت اينكه : پاداش خدا را ملاقات او ناميده ، اهميت آن است . بعلاوه ، إيجاز
هامش
( 1 ) - گفتهاند : در قرائت عبد اللَّه « تماماً على الذى احسنوا » آمده و اين مؤيد قول مجاهد است . بخصوص كه در ادبيات عرب گاهى نون « الذين » حذف مىشود . شاعر گويد :و ان الذى حانت بفلج دمائهم * هم القول كل القوم يا ام خالديعنى : آنان كه خونشان به نزديكى فلج رسيد ، قوم واقعى و كامل هستند