كه تو از مردگان توقعى ندارى ، از اينها هم توقعى نداشته باش . بگذار در جهل و بيخبرى و خيره سرى باقى بمانند . خداوند قدرت دارد كه مردگان را زنده كند و قوهء شنوايى و تفكر را به آنها بازگرداند . اينها نيز در روز قيامت زنده ميشوند و در آن روز خوب مىشنوند و خوب مىفهمند . خلاصه اينكه : كسى گوش حق نيوش دارد و ترا اجابت مىكند كه مؤمن باشد . آدم كافر همچون مردهء بىرمق است ، حركتى دارد ، اما خاصيتى ندارد . از اجابت او مأيوس باش ، تا قيامت فرا رسد و از راه ناچارى ايمان بياورد .
برخى گويند : يعنى كسى ترا اجابت مىكند كه زنده دل باشد . اينها مرده دلند و ايمان نمىآورند .
ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ
: اكنون در وصف مردگان مىفرمايد : پس از آنكه آنها را زنده كرد ، بسوى حكم خداوند باز مىگردند . برخى گويند : يعنى خداوند آنها را از قبرها برمىانگيزد آن گاه بجايگاه حساب ، رجوع ميكنند .
باز هم سخنى از زبان كفار
وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ
: اين سخن از زبان رؤساى گردنكش قريش است وقتى كه خود را از مبارزهء با قرآن عاجز و زبون ديدند ، گفتند : چرا معجزهاى همچون عصاى موسى و شتر قوم ثمود ، ندارد ؟ يك جا خداوند جواب اين ايراد را اينطور داد :
« أَ وَ لَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ »
( عنكبوت 51 : آيا براى آنها كافى نيست كه ما بر تو كتاب نازل كردهايم ؟ ) در اينجا جواب ديگرى داده ، مىفرمايد :
قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً
: بگو : خداوند قادر است كه آيهاى نازل كند كه برابر خواست آنها باشد .
وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ
: ولى بيشتر آنها نميدانند كه اگر خداوند چنين آيهاى را نازل كند ، در صورتى كه ايمان نياورند ، گرفتار عذاب و هلاك ميشوند و اين بر خلاف مصلحت آنهاست . برخى گفتهاند : يعنى آنها نمىدانند كه همين