ندا يعنى چه ؟
رسم عرب اين است كه هر گاه ميخواهد در خبر دادن از يك حادثهء بزرگ ، مبالغه و تاكيد نشان دهد ، آن را منادى قرار مىدهد . مقصودش اين است كه ديگران را متوجه عظمت آن سازد . مثل :
« يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ »
( زمر 56 : زهى حسرت و تأسف بر اينكه در پيشگاه خدا تقصير كردم ) برخى گفتهاند اين تعبير ، براى استفائه است .
ساءَ ما يَزِرُونَ
: به تقدير : « بئس الشيء شيء يزرونه »
مقصود
قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ
: آنان كه ملاقات و عقاب خداوند را منكر شدند ، زيانكارند . در اينجا ملاقات ثواب و عقاب خدا را ملاقات خدا ناميده است و اين استعمال مجازى است . چنان كه ابن عباس و حسن گفتهاند . برخى گفتهاند :
مقصود از ملاقات خدا ملاقات جزاى خداست . چنان كه ميفرمايد :
« إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ »
( توبه 77 : تا روزى كه جزاى خدا را بر اثر خلف وعدهء خويش ملاقات كنند )
حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا يا حَسْرَتَنا عَلى ما فَرَّطْنا فِيها
:
همين كه روز قيامت ، بطور ناگهانى ، فرا رسيد ، با ديدن آن روز هول انگيز و تفاوت اهل ثواب و اهل عقاب ، مىگويند : زهى حسرت ! ما در دنيا عمر خود را تضييع كرديم و كارى براى آخرت انجام نداديم . « 1 »
وَ هُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ
: در حالى كه بار گناهان بر دوش
هامش
( 1 ) - در مورد مرجع ضمير « فيها » اختلاف است . ابن عباس ضمير را به دنيا ، حسن ضمير را به قيامت و سدى به بهشت برگردانده است . يعنى در دنيا يا در عمل مربوط بقيامت يا در طلب بهشت كوتاهى كردهايم . مؤيد قول سوم روايتى است كه اعمش از ابو صالح از ابو سعيد از پيامبر روايت كرده است كه در باره اين آيه فرموده : اهل آتش جاى خود را در بهشت مىبينند و ميگويند :يا حَسْرَتَنا . . .