حاتم طائى گويد :
فحالفت طيئ من دوننا حلفا * و اللَّه اعلم ما كنا لهم خذلا
يعنى : قوم طى قسم خوردهاند كه آنها را خوار نسازند و خدا مىداند .
اين قول صحيح نيست ، زيرا با
« أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ »
سازگار نيست .
مقصود
قبلا دربارهء قرآن سخن گفت . اكنون مىگويد : اگر كسى تابع قرآن نباشد ، گمراه است و گمراه مىكند . مىفرمايد :
وَ إِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ
: اين خطاب به پيامبر اما مقصود ديگران است ، برخى گفتهاند : مقصود پيامبر و ديگران است . طاعت به معناى فرمانبردارى و اطاعت از اراده و خواست مطاع است . فرق ميان اطاعت و اجابت اين است كه در اطاعت ، مطيع رتبهاش پايينتر از مطاع است او در اجابت لازم نيست كه چنين باشد . مقصود از
« أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ »
كفار و گمراهان است . بيشتر مردم روى زمين را كافران و گمراهان و كمتر آنها را اهل دين و ايمان تشكيل مىدهند .
خداوند متعال به پيامبر خود مىفرمايد : اگر بيشتر مردم روى زمين را اطاعت كنى ، ترا از دين خدا گمراه مىكنند .
از اين آيه برمىآيد كه در دين خدا و معرفت حق به كمى و زيادى جمعيت ، اعتبارى نيست ، زيرا ممكن است حق با اقليت باشد ، نه اكثريت ، بنا بر اين اعتبار به دليل است .
إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ
: اين مردم مشرك در عقايد و دعوتهاى خود فقط تابع گمان هستند .
وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ
: آنها فقط دروغ مىگويند : برخى گويند : يعنى از روى دانش سخن نمىگويند ، بلكه از روى حدس و تخمين . ابن عباس گويد : آنان پيامبر و مؤمنين را به خوردن ميته ، دعوت مىكردند ، مىگفتند : چرا چيزى كه خودتان مىكشيد ، مىخوريد ، اما چيزى كه خدا مىكشد ، نمىخوريد ؟ ! اين بود گمراهى آنان .