است . بلكه منظور اطلاع از حال اوست ) جرجانى گويد :
« فِي كِتابٍ مُبِينٍ »
خود جملهء مستقلى است . يعنى علاوه بر اينكه خداوند به آنها عالم است ، در كتاب مبين نيز ثبت است .
بدينترتيب از اين آيهء شريفه ، استفاده شد كه علم خداوند ، ذاتى است ، يعنى عين ذات است ؟ زيرا اگر عين ذات نباشد ، يا داراى علوم نامتناهى است يا داراى معلومات متناهى يا داراى يك علم و معلومات نامتناهى است و همهء اينها باطل است . در آيهء بعد دربارهء قدرت ذاتى خود و اينكه قادر است حيات بدهد و حيات بستاند ، سخن مىگويد :
وَ هُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ
: گروهى از مفسران گويند : يعنى خداوند شبها روح شما را قبض مىكند . و او را از تصرف در بدن باز مىدارد . زجاج و جبائى گويند : يعنى همانطورى كه موقع مرگ قبض روح شما مىكند موقع خواب هم روح شما را مىگيرد . نظير
« اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها »
( زمر 42 : خداوند جانها را در وقت مرگ و در وقت خواب مىستاند )
وَ يَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ
: و كارهايى كه شما در روز انجام مىدهيد ، به تفصيل مىداند . با اينكه هم شمارهء كارهاى شما زياد است و هم شمارهء خودتان .
اين جمله اشارهاى برحمت خداوند دارد ، زيرا با توجه به اينكه كارهاى زشتى از مردم سرمىزند و او هم به آنها عالم است در عقوبت آنها تعجيل نميكند و فضل و رحمت خود را از آنها دريغ نمىدارد .
ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ
: آن گاه هم چنان كه مردگان زنده ميشوند ، شما نيز از خواب بيدار مىشويد .
لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى
: تا آن مدتى كه مقدر است زندگى كنيد ، بگذرد . « 1 » معناى قضاء ، تمام كردن و جدا كردن مدت عمر از ايام ديگر بوسيلهء مرگ
هامش
( 1 ) - ترتيب آيه اينطور است ، هو الذى يتوفاكم بالليل ثم يبعثكم فى النهار على علم بما تجترحون فى النهار ليقضى اجل مسمى . . .
بنا بر اين لام متصل است به« يَبْعَثُكُمْ »