مقصود
اكنون خداوند از حال كسانى كه از يارى پيامبر گرامى اسلام ، سر باز زدهاند و سر گذشت آنها را پس از مرگ ، خبر مىدهد و مىفرمايد :
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ
: آنان كه بوسيلهء فرشتگان قبض روح مىشوند . منظور از « ملائكه » ملك الموت يا ملك الموت و جز اوست ، زيرا قبض روح انسان بوسيلهء فرشتگان و ملك الموت و خداوند ، صورت مىگيرد . آنچه بوسيلهء ملك الموت يا فرشتگان ، انجام مىپذيرد جايز است كه به خود خداوند نسبت داده شود ، زيرا آنان واسطه هستند و به امر خداوند ، قبض روح مىكنند ، هم چنان كه كار فرشتگان به ملك الموت نسبت داده مىشود ، زيرا آنان نيز مامورين ملك الموت هستند و به امر او قبض روح مىكنند .
ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ
: در حالى كه آنان به خود ظلم كردهاند ، زيرا خويشتن را از پاداش الهى محروم كرده و بوسيلهء كفر مستوجب كيفر شدهاند .
قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ
: فرشتگان به ايشان گويند : بر چه دينى و در چه روشى بودهايد ؟ ! بديهى است كه اين سؤال ، حقيقى نيست بلكه به منظور توبيخ و سرزنش ايشان يا به منظور تقرير و به اقرار وا داشتن ايشان است .
قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ
: گويند : ما در بلاد خود در برابر اهل شرك ، ناتوان بوديم ، زيرا آنان داراى جمعيتى بزرگتر و نيرومندتر بودند و ما را از ايمان به خدا و پيروى پيامبرش باز مىداشتند . اين جمله را بعنوان عذر خواهى مىگويند .
قالُوا أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها
: فرشتگان به ايشان گويند : آيا زمين خدا پهناور نبود تا از خانهها و سرزمين خود خارج گرديد و از كسانى كه شما را از ايمان به خدا و پيامبر منع مىكردند : جدا شويد و بسوى سرزمين مهاجرت كنيد كه اهل آن شما را در برابر مشركين كمك كنند و شما در پناه ايشان ، خداوند را به يكتايى پرستش و عبادت كنيد و پيامبر گراميش را پيروى نماييد ؟ ! از سعيد بن جبير در بارهء معناى آيه نقل شده است كه : « هر گاه در سرزمينى معصيت خدا شود ، از آنجا