اعراب
ان : در اين كلمه چهار وجه است : 1 - حرف نفى ، چنان كه در آيهء شريفه به كار رفته 2 - مخفف « انّ » مثل :
« وَ إِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً »
( سوره بقره 143 يعنى همانا بزرگ بود ) كه بدنبال آن حتماً لام تاكيد در مىآيد 3 - حرف شرط و جازم ، مثل :
« إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً »
( سوره كهف 57 يعنى اگر آنان را بسوى هدايت دعوت كنى ، هرگز هدايت نمىيابند ) 4 - حرف زايد مثل :
و ما ان طبنا جبن و لكن * منايانا و دولة آخرينا
يعنى عادت ما ترس نيست ولى مرگ ماست و دولت ديگران
لَعَنَهُ اللَّهُ
: جملهء منصوب و صفت « شيطاناً » لاتخذن : داراى لام قسم و همچنيين « لاضلنهم و ما بعد آن در اين موارد حرف قسم بر سر جواب قسم آمده و خود قسم حذف شده است و علت اينكه لام بر سر جواب قسم مىآيد اين است كه در حقيقت جواب قسم است كه بخاطر آن سوگند ياد مىشود .
مقصود
در آيه پيش در بارهء اهل شرك و گمراهى ايشان سخن گفت ، اكنون در بارهء حالات و كردار ايشان چنين مىگويد :
إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً
: اينها در پرستش خود خداوند را رها كرده و مادگانى را پرستش مىكنند . در باره « اناث » ( مادگان ) اقوالى است :
1 - منظور بتهاست : زيرا آنان بتها را بنام زنان : لات ، عزّى ، منات ، اساف و نائله ، نامگذارى مىكردند . اين قول از ابن مالك ، سدى ، مجاهد و ابن زيد است .
ابو حمزه ثمالى در تفسير خود گويد : در هر يك از بتها شيطان مادهاى بود كه خادمان كعبه ، او را مىديدند و با او سخن مىگفتند . اين كار را شيطان كرده بود و خداوند فرموده :
إِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً »
و سپس او را لعن كرد .
گفتهاند : لات نام سنگى و عزى نام درختى بود ، عرب اين دو كلمه را اسم خاص آن دو بت قرار دادند . برخى گفتهاند : عزّى مؤنث اعز و الات مونث « اللَّه » است . حسن