تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ »
( سوره يونس 100 ) يعنى هيچ نفسى را نسزد جز بلطف خداوند ايمان آورد . 2 - رفع مانع و تخليه . مثل : و
« ما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ »
( سوره بقره 102 ) يعنى آنها به كسى ضرر نمىرسانند جز به اينكه خداوند جلو آنها را بازگذارد 3 - امر مثل آيهء مورد بحث .
وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ
: هنگامى كه نفس خود را با انجام معصيت و فراهم كردن اسباب عقوبت و عذاب . ضرر رسانيدند و خود را از ثواب كار نيكو محروم كردند يا بقولى بوسيلهء كفر و نفاق در بارهء خود ستم كردند .
جاءُوكَ
: اگر بعنوان توبه پيش تو مىآمدند .
فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ
: و خدا را بخاطر گناهانشان استغفار مىكردند و دست از كردار گذشته خود مىكشيدند .
وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ
: و پيامبر براى ايشان استغفار مىكرد . در اينجا بنا بر عادت مرسوم عرب ، از خطاب به غيبت متوجه مىشود .
لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً
: اين جمله را دو جور ممكن است معنى كرد : 1 - مغفرت خداوند را نسبت بگناهان خود و رحمت او را مىيافتند .
2 - به توبه پذيرى و رحم خداوند ، عالم مىشدند . كلمهء و جدان بمعنى علم و بمعنى ادراك مىآيد ، لكن خداوند ادراك شدنى نيست ، بنا بر اين كلمه را نبايد به معناى ادراك كه ظاهر آن است حمل كرد .
اين آيه ، با تاكيد هر چه بيشتر ، بطلان قول جبريان را ثابت مىكند . چه آنها مىگويند : ارادهء خداوند اين است كه گروهى از مردم امر پيامبران را اطاعت كنند و گروهى امرشان را مخالفت كنند . حال آنكه خداوند مىفرمايد :
« ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ »
يعنى پيامبرى نفرستاديم جز براى اينكه از او اطاعت شود .
حسن در بارهء اين آيه مىگويد : دوازده تن از منافقان ، با يكديگر قرار گذاشتند كه حيلهاى نسبت به پيامبر به كار برند و به او آسيبى رسانند . از اينرو جبرئيل نازل شد و به او خبر داد . پيامبر فرمود . گروهى كه داخل شدهاند . مىخواهند كارى كنند