مماسّ با كرهء زمين و موازى با
AD
رسم مىكنيم كه در افق حسّى واقع مىشود . فاصلهء ميان دو افق ، يعنى
AB
، در مقايسهء با خورشيد كوچك است و احساس نمىشود ، و زاويهء
AeB
كه به آن وابسته است كوچك و از سه دقيقه كمتر است .
سپس فرض كنيم
ZHTY
مدار ماه باشد ؛
HZ
نسبت به مدار ماه محسوس است ، و چون بنا به محاسبه ماه در
Z
طلوع كند ، تا زمانى كه به
H
نرسيده رؤيت نخواهد شد ، و بسا هست كه اندازهء زاويهء
HeZ
از پنج ششم درجه هم بيشتر است .
[ شكل 46 ] پس چون فرض كنيم كه آغاز كسوف اوّل شب باشد ، خورشيد در
D
است و مركز سايه [ يعنى مخروط سايهء ماه ] بر
Z
و نصف قطر آن بالاى افق حقيقى است .
پس اگر چنان اتّفاق افتد كه خورشيد از زمين دور باشد ، بر غلظت سايه مىافزايد ، و اگر با وجود اين ، ماه نيز از زمين دور و اختلاف منظر آن كمتر باشد ، و بزرگترين مقدار سايهء موسوم به فلك جوزهرّ « 1 » با كوچكترين مقدار اختلاف منظر متقارن شود ، دور نيست كه نخستين تماسّ [ ماه با مخروط سايه ] كه آغاز كسوف است در
هامش
( 1 ) - جوزهر چيست ؟ - چون سطح فلك مايل [ يعنى سطح مدار ماه و سيارات كه نسبت به منطقة البروج تمايل دارد ] بگرايست از سطح منطقة البروج ، بضرورت هردو دايره بر دو جاى تقاطع كردند ، همچنانكه منطقة البروج با معدل النهار به دو جاى برابر تقاطع كرده است .
پس نام جوزهر بر اين هردو نقطه همىافتد [ نقل از التفهيم ، ص 122 ] .