مفاهيم موجود ممكن و واجب ، در هيچ جاى ديگر از نوشتههاى منسوب به شيخ مفيد ديده نمىشود . يقينى است كه هيچ دليلى بر اثبات وجود خدا در هيچ يك از آثارى كه مطمئنا به دست وى نوشته شده وجود ندارد ، و با اين همه بايد اين مطلب را پذيرفت كه وى دليلى در اين خصوص داشته ، زيرا وى دربارهء نكات ظريفى از علم كلام همچون ذرّهها و عوارض زمانى به همان صورت بحث مىكند كه متكلّمان از همان راه براى اثبات حدوث عالم سخن مىگويند . با اين همه ، استعمال اصطلاح واجب الوجود به عنوان نامى براى خدا از طرف مفيد بسيار نامحتمل مىنمايد ، زيرا كه وى در جاى ديگر هيچ نشانهاى از علاقهمندى خود به اصطلاحات فلاسفه نشان نداده است .
بخشهاى مختلف النكت الاعتقاديه كه از عدل و نبوّت و امامت بحث مىكند ، با تعليمات بيانشدهء به توسّط مفيد در كتابهاى ديگرى كه مطمئنا نوشتهء او است ، اختلافى ندارد . با اين همه در بخش آخر كتاب كه به معاد مربوط مىشود ، تفاوتى به نظر مىرسد .
النكت « گواهى اندامها و جوارح » را از حوادثى از روز قيامت دانسته است كه « حقيقت دارند و هيچ مؤمنى دربارهء آنها شك نمىكند » « 1 » . ولى در اوائل المقالات ، مفيد شهادت جوارح را از طريق استعاره تفسير كرده است « 2 » .
كتاب النكت فى مقدمات الاصول ، من املاء الشيخ الاجل المفيد محمد بن النعمان الحارثى ، رضى اللّه عنه و أرضاه . نجف : الحكيم ، نسخهء شمارهء 364 .
با آنكه ابن شهر آشوب اين عنوان را در فهرست خود آورده ، دلايلى در دست است كه بايد دربارهء اصالت اين نسخه شك كنيم . رساله با ذكر اين سؤال آغاز مىشود كه : نخستين وظيفهاى كه خدا براى مردمان اخلاقا مسئول معيّن كرده چيست ، و خود در جواب گفته است كه اين نخستين تكليف اثبات كردن وجود خدا از طريق دلايل است .
و اين بيان كاملا با وضعى كه مفيد در توضيح روايت حضرت صادق ( ع ) گرفته و اوّلين
هامش
( 1 ) - النكت الاعتقادية ، ص 39 - 38 .
( 2 ) - اوائل ، ص 104 - 103 ، كه نزديك پايان فصل نهم كتاب حاضر نقل خواهد شد .