و اين گفته مخالف چيزى است كه ابو هاشم گفته است . وى بر آن بود كه نبايد [ با افزودن لا ] از كسى كه از اين دنيا بيرون نرفته است بيش از بدهى استحقاقى او مطالبه كرد » « 1 » .
عبد الجبّار كه محتملا از ابو هاشم پيروى كرده ، ميان عوضى كه خدا بدهكار است با انتقامى كه ميان انسانها صورت مىگيرد ، فرق مىگذاشته است . اوّلى ممكن است بر درد و رنج اصلى فزونى داشته باشد ، بدان سان كه مردمان عاقل رنج را قابل تحمّل تصوّر كنند .
دومى تنها با درد و رنج ابتدايى برابر است « 2 » .
چند نكتهء غير مهم كه در آنها آموزهء عوض شيخ مفيد با عبد الجبّار اختلاف داشته « 3 » ، به توسّط سيّد مرتضى در آثارى كه در اينجا به مطالعهء آنها پرداختهايم ، مورد بحث قرار نگرفته است .
سمع ( وحى )
سيّد مرتضى بر اين اعتقاد است كه خدا مجبور به فرستادن پيامبر است ، چه مىداند كه اگر بعضى از كارها صورت بگيرد ، به انجام شدن بعضى از كارها كه آدمى مكلّف به آنها است ، يا جلوگيرى كردن از انجام يافتن آنها ، كمك مىكند . انسان به عقل خود مىداند كه انجام دادن بعضى از تكاليف بر عهدهء او است ، ولى به عقل بىيار و ياور نمىتواند تشخيص دهد كه چه اعمالى در انجام دادن اين تكاليف به او مدد مىرساند و چه اعمالى سبب جلوگيرى از انجام شدن آنها است . اينكه خدا پيامبرى را مبعوث مىكند ، نتيجهء لطف و يارى او نسبت به بندگان است « 4 » . اين برهان همان است كه عبد الجبّار آن
هامش
( 1 ) - جمل ، 35 .
( 2 ) - المغنى ، سيزدهم ، 07 ، 506 .
( 3 ) - رجوع كنيد به پيش از اين ، ص 48 ، 244 .
( 4 ) - « مجموعه » ، ص 64 : « غير ممكن نيست كه خدا بداند در ميان اعمالى كه