آن براى او دشوار مىشود » « 1 » .
اين گفته با اعتقاد عمومى معتزله « 2 » توافق دارد ، و با نظر مفيد كه آدمى را اساسا روح مىداند معارض است « 3 » .
رنج و عوض
مذهب مرتضى دربارهء رنج و درد و پاداش و عوض آن بسيار به مذهب عبد الجبّار نزديك است . به گفتهء وى درد و رنج ، در صورتى كه غير عادلانه و بىهدف نباشد ، خوب است . ظلم و بىعدالتى را به صورت « آنچه نه مستلزم نفع بزرگتر است و نه از مضرّت بيشتر جلوگيرى مىكند و شخص استحقاق آن را ندارد » « 4 » تعريف كرده است .
خدا در اين جهان هم به كسانى كه تكليف بر عهدهء آنها نهاده شده و هم به آنها كه چنين نيستند ، درد و رنج مىدهد « 5 » . ارزش درد و رنج به عنوان درس و مايهء عبرت گرفتن ( اعتبار ) از آن جلوگيرى مىكند كه بيهوده باشد ، و عوض و پاداشى كه خدا در برابر آن مىدهد ، مانع آن است كه ظالمانه و بيرون از عدل و انصاف به شمار آيد « 6 » . هنگامى كه شخصى براى
هامش
( 1 ) - جمل ، ص 33 .
( 2 ) - عبد الجبار ، المغنى ، يازدهم ، ص 311 ، نقلشدهء پيش از اين ، ص 302 .
( 3 ) - « السرويّة » ، ص 51 ، نقلشدهء پيش از اين ، ص 295 .
( 4 ) - المرتضى ، « مسائل » ، برك 37 ب . مقايسه كنيد با تعريف عبد الجبار ، المغنى ، دوازدهم ، 298 : « بىعدالتى و ستم هر چيز زيانبخشى است كه مستلزم فايدهء بيشتر يا جلوگيرى از زيان بزرگتر نباشد يا در انديشه چنين تصور نشود ، و نيز شخص استحقاق آن را نداشته باشد يا در انديشهء چنين تصور شود » . دربارهء همهء اين موضوع رجوع كنيد به پيش از اين ، ص 48 ، 241 .
( 5 ) - جمل ، ص 34 . نيز رجوع كنيد به عبد الجبار ، المغنى ، سيزدهم ، 382 .
( 6 ) - جمل ، ص 34 : « خدا ممكن است به خردسالان و سالمندان و جانوران درد و