« عدّهاى از معتقدان شيعه ، به گمان من ، معرفت به معناى درست كلمه را ندارند .
تنها از طريق تقليد كوركورانه و عادت به انجام تكاليف دينى مىپردازند ، نه اين كه از راه برهان و استدلال چنين شده باشند . هيچ كس در چنين وضعى شايستهء پاداش ابدى براى معرفتى نمىشود كه روشنى و وضوح آن مانع اين است كه كسى كه به چنين معرفتى دست يافته در كفر سقوط كند . بنابراين او [ يعنى مقلّد كور ] شايستهء خلود در آتش است . در اين نيك بينديش » « 1 » .
حريف معتزلى مفيد كه منفذى در جواب گستردهء وى در خصوص تقليد مىبيند ، بار ديگر سخنى با مفيد مىگويد كه از روى آن مىتوان اطلاعاتى دربارهء جامعهء شيعهء دوازده امامى زمان شيخ مفيد و وضع وى در آن به دست آورد . وى مىگويد :
« اگر چنان كه مىگويى باشد ، ديگر در بهشت از شيعهء اماميّه كسى جز تو نخواهد بود . چه در ميان ايشان كسى را كه اهل استدلال باشد جز تو نمىبينم .
و اگر هم كسان ديگرى در آنجا باشند ، شايد شمارهء آنان از بيست نفر تجاوز نكند . اين چيزى است كه به نظر من چنان فكر مىكنى . و اگر بگويى كه آنان كافر نيستند بلكه در ظاهر و باطن به مذهب شيعه معتقدند ، پس آنان همانند تو هستند ، اين همهء آنچه را كه گفتى باطل مىكند » « 2 » .
مفيد كه مجبور مىشود بيان خود را دربارهء تقليد كوركورانه توضيح دهد ، آنان را كه شايستگى براى نفوذ كردن به زير ظواهر ندارند معذور مىدارد و چنين مىگويد :
« من نمىگويم كه همهء مقلّدان كافرند ، چه در ميان ايشان كسانى هستند كه به علّت كمى عقلشان از حدّى كه براى نظر كردن در دلايل لازم است ، تكليفى ندارند . ولى به اعتقاد من اينان نيز مكلّف به گفتار و كردار هستند . اعتقاد من دربارهء مردم بيرون شهر يا ( سواد ) و نواحى دور افتاده و بياباننشينهاى
هامش
( 1 ) - الفصول ، 78 .
( 2 ) - همان جا .