رحمة اللّه عليه - دربارهء او به ما سخن گفته است » « 1 » .
بنابراين معلوم مىشود كه شيخ مفيد سه استاد داشته است كه دو تن از آنان بلاواسطه با خط امامى - معتزلى نوبختيان پيوستگى داشتند .
استادان حديث شيخ مفيد
ابن شهر آشوب « 2 » گفته است كه مفيد نزد ابو القاسم علىّ بن محمّد الرّفاء ( كه از وى هيچ نمىدانيم ) و ابو جعفر بن قولويه نيز درس خوانده است .
مركز حديثىگرى امامى در قرن سوم از كوفه به قم و خراسان انتقال پيدا كرده بود . مكتب حديث قم سخت بر ضدّ نوبختيان و تمايل ايشان به پذيرفتن ديدها و روشهاى معتزليان عكس العمل نشان مىداد « 3 » . و لا اقل دو شيخ از اين مكتب به بغداد رفتند و در ايام تحصيل مفيد در آن شهر تدريس مىكردند . نجاشى گفته است كه مفيد از شاگردان ابو القاسم جعفر بن موسى بن قولويهء قمّى بغدادى ( متوفّى در 368 / 9 - 978 ) « 4 » بوده ، و اين شخص بايد پسر ابو جعفر بن قولويه باشد كه ابن شهر آشوب به نام او اشاره كرده است .
محدّث برجستهتر ، ابو جعفر محمّد بن علىّ بن حسين بن موسى بن بابويه قمّى ، معروف به شيخ صدوق بود . وى محتملا به سال 311 / 24 - 923 در خاندان برجستهاى
هامش
( 1 ) - الطوسى ، الفهرست ، ص 16 - 115 . ابن خلكان در وفيات الاعيان ، ترجمهء دوسلان ، دوم ، 307 ، گفته است كه وى علم كلام را از ابو سهل آموخت . نيز رجوع كنيد به اقبال ، ص 105 .Ibn Khalikan's Biographical Dictionary , trans . M . G . de Slane ( « Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland « , No . 57 ; Paris , 1842 - 71 ). ( 2 ) - ابن شهر آشوب ، ص 113 .
( 3 ) - مادلونگ ، در « اماميه و كلام معتزلى » ، ص 17 ، به اين نكته اشاره كرده است .
( 4 ) - نجاشى ، ص 95 . براى اطلاع بيشتر دربارهء ابن قولويه رجوع كنيد به خوانا - ى ص 144 .