تفاوت ديگر ميان بصريان و مفيد آن است كه مفيد از آن ابا مىكند كه اصطلاح تولّد را دربارهء افعال خدا به كار برد ، چه اين كلمه در منابع وحى نيامده است . ولى اين را مىپذيرد كه معنى كلمه در مورد افعال خدا قابل به كار بردن است . عبد الجبّار چنين وسواسى ندارد و مىگويد كه تفاوت اساسى ميان آثار غير مستقيم انسان و خدا وجود ندارد ، جز اينكه خدا قادر است آثارى را به صورت مستقيم به وجود آورد كه از انسان تنها به صورت غير مستقيم ساخته است « 1 » . مفيد چنين گفته است :
« من مىگويم كه بسيارى از افعال خدا معلول ( مسبّب ) هستند ، و از اطلاق لفظ « متولّد » براى توصيف آنها خوددارى مىكنم ، هرچند در معنى چنين است . چه هنگام سخن گفتن دربارهء صفات خدا و صفات افعال او ، از دستور شرع پيروى مىكنم ، و از پيش خود چيزى نمىسازم . مسلمانان در مورد بسيارى از افعال خداى تعالى گفتهاند كه آنها سبب و مسبّب هستند ، و نديدهام كه بر آنها لفظ متولّد را اطلاق كرده باشند . و هر كس چنين كند از حجّتى در گفتار خود پيروى نكرده ، و به كتاب و سنّت و اجماع توسّل نجسته است .
به همين دلائل من از اين مذهب پيروى مىكنم ، و نيز به دلايل ديگرى كه جاى ذكر آنها اينجا نيست . و امّا گفتار من دربارهء اسباب ، مذهب جماعتى از بغداديان و مذهب ابو القاسم و ابو على است . تنها كسى از اهل عدل كه با آن مخالفت كرده ، ابو هاشم پسر ابو على است » « 2 » .
دليل اينكه چرا ابو على از آن ابا داشت كه بگويد خدا با توليد آثار و معلولهاى غير مستقيم عمل مىكند ، اين است كه خدا ، براى به وجود آوردن خواستههاى خود ، نيازى به علّتهاى ميانجى ندارد ، همان گونه كه به كار كردن با آلات نياز ندارد . و ابو على نيز گفته است كه
هامش
( 1 ) - المحط ، اول ، 401 - 398 .
( 2 ) - اوائل ، ص 87 - 86 .