شيخ مفيد ، براى دور كردن شبههء بىعدالتى و ستمگرى از خدا ، دربارهء اين نكته تأكيد مىكند كه خدا مردمان را تنها براى گناهان و كارهاى بدى كه انجام دادهاند مجازات مىكند . گفتهء وى چنين است :
« من مىگويم كه خدا - جلّ جلاله - عدل و كريم است . هيچ كس را جز بر گناهى كه كسب كرده يا جرمى كه مرتكب شده يا كار زشتى كه او را از آن بازداشته و وى به آن پرداخته ، كيفر نمىدهد .
اين مذهب همهء اهل توحيد است جز جهم بن صفوان و عبد السّلام بن محمّد - بن عبد الوهاب جبّائى [ يعنى ابو هاشم ] .
و امّا جهم بن صفوان مدّعى آن بود كه خدا كسى را كه خود او را به معصيت ناگزير كرده و قدرتى به وى بر انتخاب عمل كردن يا عمل نكردن نداده است ، مجازات مىكند .
و امّا عبد السّلام جبّائى گفته كه ممكن است كسى از كار نيك و بد هر دو تهى و از فعل و ترك فعل هر دو بيرون باشد ، و با وجود اين خداى سبحانه او را بدان عذاب كند كه وظيفهء خود را عمل نكرده ، هر چند اگر با ترك واجب هيچ كار ديگرى نكرده يا كار ديگرى در حقّ وى صورت نگرفته باشد .
اين گفتهاى است كه هيچ يك از اهل توحيد پيش از آن چنين نگفته بوده است .
در زشتى همچون مذهب جهم و از بعضى جهات از آن هم بدتر است » « 1 » .
اساس اتّهامى كه مفيد بر جهم وارد مىكند آشكار است . اتّهام وى بر ضدّ ابو هاشم جبّائى به قضيّهاى مربوط مىشود كه ابو هاشم در مورد آن با پدرش ابو على اختلاف داشته ، و اين نيازمند اندكى توضيح است .
سخن در آن است كه آيا خدا انسان را تنها براى فعل معصيت مجازات مىكند ،
هامش
( 1 ) - اوائل ، ص 29 ، 28 .