خداى را باشد ، جلّ جلاله ، به بركت نيّت صادق [ و اخلاص ] سريرت ، حق تعالى چشم دل او بينا گرداند تا به اداى حقوق قيام نمايد . چنان كه هيچ چيز از حقوق از او فوت نشود . و هر آن دوستى كه ، به سبب جذب جاه و مال باشد ، در اداى حقوق [ آن ] اهمال و تقصير جائز داشتن ، بهغايت مرضىّ و مقبول است .
باب پنجاه و ششم در بيان معرفت نفس و مكاشفات صوفيان از آن
شيخ - رحمه - گفت : سخن گفتن در روح نيك متعذّر است . و در شرح آن شروع ناكردن راه عاقلان است . و مترجم اين كتاب ، نمىخواست كه [ در ] ترجمهء اين باب خوض كند ، كه شيخ نجم الدّين - رحمه - در كتاب « مرصاد » به قدر فهم مستمعان شرح ارواح ايراد كرده است « * » به عبارتى لطيف آسان فهم ، و بر آن مزيد نيست . امّا از روى آنكه ، خواستيم تا اين كتاب از ترتيب نيفتد ، شمّهاى از آنچه شيخ - رحمه - بيان كرده است ، ايراد كنيم بر سبيل ايجاز بعون اللّه تعالى و حسن توفيقه ان شاء اللّه نافع و ناجع همگنان آيد بمنّه و سعته . شيخ - رحمه - گفت : روح انسانى ، علوى از عالم غيب است و روح حيوانى ، بشرى از عالم خلق ، و روح حيوانى محلّ موارد روح علوى است و روح حيوانى ، جسمى است لطيف و بردارندهء قوّت حسّ و حركت و مدد آن از دل است ، و به اين دل آن مضغهء لحمى صنوبرى مىخواهيم كه در جانب چپ آدمى تعبيه است . و ميان ايشان مودّت و قربت و ذوق و انس ، همچنان است كه محبّت ميان حوّا و آدم است . از بهر آنكه آدم در بهشت با هيچ چيز الف نمىگرفت ، و چون در آن نزهت جاى ، وحشت او [ نقصان نمىپذيرفت ] خداى تعالى هم از وجود او حوّا پيدا كرد تا با جنس خود انس گرفت .
چنان كه :
جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها
« * * » . همچنين روح علوى با هيچ چيز مستأنس نمىشد .
حق تعالى ، از او روح حيوانى در وجود آورد تا به دو قرار گيرد ، و وحشت از او زائل شود . و از جمعيّت ايشان دل پيدا شد و بدين دل ، آن لطيفهء امرى مىخواهيم كه محلّ آن گوشت پارهء صنوبرى است از عالم خلق . و ببايد دانست كه : عقل جوهر روح علوى است و زبان ترجمان او ، و تدبير دلها حوالت به دو . هر دل كه مؤيّد باشد به عنايت ازلى ، تدبير عقل مر او را همچنان باشد كه تدبير پدر مشفق مر فرزند محبوب را . و هر دل كه منكوس بود و مايل به مادر نفس ، تدبير عقل مر او را همچنان باشد كه بىشفقتى پدر مر فرزند عاق را ، و در محلّ عقل اختلاف كردهاند .
هامش
( * ) مرصاد فصل 8 ص 117 .
( * * ) اعراف / 7 : 189 .