شمعها . كه هر چند بيشتر باشد ، شعلهء نور زيادتتر بود . و اللّه اعلم . و از قبيل اخلاق صوفيان شكر محسن است و دعاى او گفتن با شرط صحّت مقام توكّل متابعت سنّت را . رسول خدا - صلعم - گفت : هيچكس را آن منّت نيست بر من كه ابو بكر بن ابى قحافه - رض - . و در روايتى ديگر گفت : از هيچ مال چندان نفع به من نرسيد كه از مال ابو بكر - رض - . و ببايد دانست كه :
سالك در مبادى چون مطالع توحيد شود ، خلق در حقّ ، سبحانه و تعالى . گم كند ، منع و عطا از حق تعالى بيند . چون ترقى كند و به توحيد صرف رسد ، وجود سبب ثابت كند در منع و عطا . اول سبب را بيند ، و بعد از آن مسبّب . و اين معرفت به قوّت علم حاصل شود . اول شكر منعم مطلق و وهّاب به حق بگزارد ، و بعد از آن شكر سبب كه واسطه بوده است . و در حديث آمده است :
اولتر جمعى را كه به بهشت خوانند ، شكر گويندگان باشند در سختى و آسايش و در شادى و اندوه « * » . و در حديث آمده است : هر آنكس كه او را عطسه بيايد يا آروغ ، و بگويد : الحمد للّه ، حق تعالى هفتاد درد از اندرون او زائل كند . چون جذام و پيسى و دردهاى سخت . و رسول - عللم - نزد قومى افطار كردى و بر ايشان دعا كردى و گفتى : « افطر عندكم الصّائمون و أكل طعامكم الأبرار و نزلت عليكم السّكينة » « * * » . و از اخلاق صوفيان بذل جاه است و بزرگى در حق برادر مسلمان . هر آنگاه كه سالك صاحب علم باشد . و آگاه از آفات نفس شايد كه بذل جاه كند و معاونت كند دوستان را . جاه و مال را در اصلاح ذات البين سعى نمايد . ابن عطا - رحمه - گفته است : اگر كسى سالها سعى كند تا جاهى كسب كند تا از آن جاه منفعتى به برادر مسلمان رسد . او را فاضلتر باشد از آنكه در عملى سعى كند كه خالصا للّه باشد از براى نجات نفس را . و بسى خلق هلاك شدهاند به بذل جاه . و ببايد دانست كه : شخصى [ را ] مسلّم باشد كه بذل جاه كند ، كه از خود بكلّى به مرده باشد ، و از ارادت خود منسلخ شده بود و در نظام هر دو عالم محافظت تواند كرد . و در هر وقتى يگانهاى باشد ، كه به ذروهء اين حال رسيده باشد و دائما معتكف آستانهء حضور و معترف متابع سرور باشد . ابو عثمان حيرى - رحمه - گفته است : كماليّت مرد در نزد چهار چيز ظاهر شود : نزد منع و عطا و عزّ و ذلّ . و هر سالك كه اين هر چهار نزديك او يكسان باشد . سزاوار آن باشد كه در بذل جاه و قضاى حوائج مسلمانان سعى نمايد .
سهل تسترى - رحمه - گفته است : هر وجود كه چهار خصلت در او جمع باشد ، مستحق رياست و نهال باغ سلطنت و نور ديدهء خلافت باشد : اوّل آنكه به علم و دانش با مردم زندگانى كند . دوّم آنكه تحمّل جهالت ايشان كند . سوم آنكه ترك مال ايشان كند و طمع از ايشان منقطع
هامش
( * ) ترجمهء حديث : « اوّل ما يدعى الجنّة الشاكرون . . . » جامع الصغير 1 / 194 .
( * * ) جامع الصغير 2 / 103 .