- عللم - به اسماء دختر ابو بكر گفت - رض - كه : بند بر كيسه منه ، كه هر آن وقت كه تو بند برنهى ، بندت بر نهند . و از جملهء اخلاق صوفيان تجاوز است و عفو در مقابلهء رنج و كراهيّت ، سفيان ثورى - رحمه - گفته است : احسان آنست كه نيكى به آنكس كنى كه بد كند با تو ، كه احسان در مقابلهء احسان ، نقد بازاريان باشد ، يكى در عوض يكى . رسول - عللم - گفت : در بهشت كوشكهاى بلند ديدم ، گفتم : يا اخى جبرئيل ، اين درجات عليا و منزلتهاى بلند به نام كه مسجّل است ؟ . گفت : نامزد طايفهاى است كه خشم فروخورند و از مردم عفو كنند . و در حديثى ديگر رسول - عللم - به امير مؤمنان ابو بكر صديق - رض - گفت : سه خصلت است كه جامع فوائد است در دنيا و آخرت : هر آنكس كه بر او ظلم كنند و او عفو مىكند ، حق تعالى او را به نصرت خود عزيز گرداند . و هر كس كه در عطا و صلت بر خود بگشايد ، حق سبحانه و تعالى درهاى كثرت و زيادت بر وى بگشايد ، و هر كس كه در بخل و امساك بر خود بگشايد ، حق تعالى درهاى زيادتى نعمت به وى دربندد . يعنى از زيادتى [ نعمت ] و مدد حضرت عزّت محروم ماند . حسن بصرى - رحمه - گفته است : [ كه احسان آنست كه خاص و عام در آن يكسان باشد ، بر مثال آفتاب و باد و باران ] . [ فضل - قد - گفته است ] : فتوّت و جوانمردى آنست كه : گناه بر برادران و دوستان عفو كنند . و حظّهاى خود ، فداى حظّهاى ايشان كنند در موافقت رضاى حق تعالى . و رسول - عللم - گفته است : مكارم اخلاق آنست كه : عفو كنند از آنكس كه بر وى ظلم كند . و بپيوندد بر آنكس كه از او مىبرد ، و عطا دهد بدانكس كه از او منع مىكند « * » . و از جملهء اخلاق صوفيان تازهروئى و خوشطبعى است و دلها خرم گردانيدن ، و نفوس را خوش داشتن . كه آن بشاشت نشان نور قلب باشد . قال اللّه تعالى :
« وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ »
« * * » اى : مضيئة ، و مثال فيض نور بر روى از دل ، همچنان است كه پرتو نور چراغ در آبگينه . و چراغدان روى مشكاتست ، يعنى :
چراغدان و دل آبگينه ، و روح چراغ . هر آن وقت كه دل لذّت مكالمه و مسامرت بيابد ، اثر آن بر روى بشاشت باشد . قال اللّه تعالى
« تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ »
« * * * » يعنى در روى ايشان تازهروئى پيدا باشد [ و آن از اثر مشاهدت حق تعالى باشد ] مر دل را . صدر الدين اشنهى - قد - گفته است : بيت :
وهوه كه دل ار ز خويش خالى گردد * چون قابل نور لايزالى گردد
هى هى كه ز دل چو نقش دل برخيزد * آئينهء ذات ذو الجلالى گردد
قال اللّه تعالى :
« سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ »
« * * * * » . و از جملهء اخلاق صوفيان
هامش
( * ) ترجمهء حديث « من مكارم الاخلاق . . . » جامع الصغير ج 2 ص 228 .
( * * ) عبس / 80 : 38 .
( * * * ) مطففين / 83 : 24 .
( * * * * ) فتح / 48 : 29 .