كلينى از طريق عدهاى كه در كلام برقى آمده و از طريق همان اسناد ، حديث محاسن را روايت مىكند . در اين حديث ، امام جعفر [ صادق عليه السّلام ] شرح مىدهند كه خداوند « عقل » را از نور خودش آفريد و آن را از همهء مخلوقاتش برتر قرار داد .
سپس « جهل » خلق شد ، مورد نكوهش قرار گرفت و طرد شد . هريك از اين دو - به ترتيب - از سپاهى متشكّل از 75 فضيلت و رذيلت معنوى و اخلاقى برخوردار شدند و از آن زمان ، در جهان با يكديگر در تضاد بودهاند . سپس امام [ عليه السّلام ] قواى دوبهدو متضاد هركدام را برشمردند . ( ص 20 ، ح 14 ؛ برقى ، ص 196 ، ح 22 ) 18 قطعا كلينى تعدادى از احاديث محاسن را در اين فصل نقل كرده است ، اگرچه تعداد ديگرى از احاديث ناظر به جنبههاى خلقت ماقبل دنيوى « 1 » علم و جهل ذكر نشدهاند . 19
مىتوان گفت : روايت مفصّلى كه ظاهرا در محاسن نيامده ، فضاى موردنظر براى اين فصل را مشخص كرده است . در اين روايت ، كه از حسين بن محمّد اشعرى قمى و پس از او از طريق اسناد نامشخصى روايت شده ، امام موسى [ كاظم عليه السّلام ] به هشام بن حكم مىفرمايند : « حجت ظاهرى » خداوند ، پيامبر [ صلّى اللّه عليه و إله ] و ائمّه [ عليهم السّلام ] هستند ، اما « حجت باطنى » ، كه انسان مىتواند در درون خود داشته باشد ، عقل است . در اين حديث نيز از عقل به « نور » تعبير شده است . عقل وسيلهء دستيابى به علم است . انسان اگر عقل نداشته باشد ، ايمان ندارد . « 2 » ( ص 13 - 20 ، ح 10 ) 20
در حديثى ديگر ، امام جعفر [ صادق عليه السّلام ] گوشزد مىكنند كه عقل انسان به تنهايى و به خودى خود ، كافى نيست . قطعا براى دستيابى به اين معرفت كه :
هامش
( 1 ) .Pre - existential .( 2 ) . در كافى ، شمارهء اين حديث 12 است ، نه 10 . ( ن )