پىنوشتها
( 1 ) . ر . ك . نجاشى [ پيشين ] ، ص 377 - 378 ؛ طوسى ، الفهرست ، ص 135 - 136 ؛ همو ، رجال الطوسى ، تحقيق م . ص . آل بحر العلوم ، نجف ، 1380 ق / 1961 م ، ص 495 - 496 ، ش 1 . همچنين ر . ك . منابع متأخّر مانند عبد اللّه بن عيسى اصفهانى افندى ، رياض العلماء ( 5 جلدى ) ، قم ، 1401 ق ، ج 5 ، ص 199 - 200 ؛ يوسف بن احمد بحرانى ( م 1186 ق / 1772 م ) ، لؤلؤة البحرين ، بيروت 1406 ق / 1986 م ، ص 387 - 396 ؛ ميرزا محمّد باقر خوانسارى ، روضات الجنات ، تحقيق م . ت . كشفى و الف . اسماعيليان ( 8 جلدى ) ، تهران - قم 1390 - 1392 ، ج 6 ، ص 108 - 119 ؛ محسن امين ، اعيان الشيعه ( 52 جلدى ) ، دمشق ؛ 1935 ، ج 47 ، ص 152 - 153 ؛
Akhtar [ op . cit ] , pp . 5 - 6 ; W . Madelung , " al - Kulayni " , Ei 2 , vol . 3 , pp . 362 - 363 .
نجاشى و طوسى دربارهء تاريخ وفات كلينى اختلاف دارند ؛ نجاشى تاريخ وفات او را سال 329 ق / 941 م مىداند ، ولى مادلونگ خاطرنشان مىسازد كه تاريخ متأخّر ( يعنى 329 ق ) صحيحتر به نظر مىرسد ؛ زيرا طوسى در الفهرست سال 328 ق و در كتاب رجال خود ، شعبان 329 ق / 941 م را ذكر كرده است .
همچنين ر . ك . بحرانى [ پيشين ] ، ص 388 ، 390 و 412 . مدرّسى نيز سال 329 ق / 941 م را ذكر مىكند .
( Modarressi , Crisis , p . 91 , n . 202 )
( 2 ) . نجاشى بيان مىدارد كه كلينى از شيوخ شيعيان زمان خود در رى بود . ممكن است او پس از تحصيل نزد دو خويشاوندش به چنين مقامى رسيده باشد ، بخصوص اگر در آن زمان ، جامعهء شيعه [ در رى ] كوچك بوده باشد . با اين حال ، آخرين تحصيل او موجب شد او از رى برود و گرچه او احتمالا براى اقامتهاى كوتاهى برگشته است ، اما به احتمال بيشتر ، به نظر مىرسد - به ويژه از آنجا كه او در نهايت ، در بغداد ساكن شد و همانجا فوت كرد - از وقتى كه او رى را ترك كرد - احتمالا حدود سال 280 ق / 893 م - هيچوقت براى مدت طولانى به آنجا برنگشت ، بخصوص باتوجه به هرج و مرجى كه طى اين سالها شهر را فراگرفته بود . دربارهء اين مسئله ، به منابع ديگرى كه در ذيل مىآيد ، مراجعه كنيد . در واقع ، نجاشى ( ص 377 ) بر اين باور است كه كلينى كافى را طى بيست سال تأليف كرده است . قس . امين [ پيشين ] ، ج 47 ، ص 153 ، به نقل از : ابن اثير ( م 606 ق / 1210 م ) آنجا كه كلينى را در مقام يك احياگر بزرگ مذهب شيعه در اين دوره مورد تحسين قرار داده ؛ و به نقل از : ابن حجر عسقلانى ( م 852 ق / 1449 م ) مىگويد : كلينى يكى از رهبران جامعهء شيعى طى خلافت مقتدر بود .
( 3 ) .
Madelung , Religious Trends , p . 363 .