توسط كارگزاران مركز ، كارگزار جديدى به قم فرستاده شد و در سال 284 ق / 897 - 898 م ، ششمين مميّزى زمين را بر عهده گرفت . در سال 291 ق / 903 - 904 م ، در دوران خلافت مكتفى ، مركز مجدّدا نيرويى براى مقابله با قم فرستاد و خرابىهايى به بار آمد . در همان سال ، اهالى عرب و فارس قم در [ دستيابى به ] خواستهء خود ، از مركز براى [ انتصاب ] يك كارگزار جديد موفق شدند . مميّزى كه در سال بعد ، يعنى سال 292 ق / 904 - 905 م انجام شد ، منجر به كاهش اندكى در ماليات گرديد . 35
يك دهه بعد ، در بحبوحهء كشمكش بين « بنى فرات » و « بنى جراح » در بغداد ، محمّد بن ادريس قمى از على بن عيسى جرّاحى ، خواستار تغيير نمايندهء مركز شد .
خود محمّد به عنوان والى منصوب شد ، اما پس از آن ، خاندان « جرّاحى » يك نمايندهء طايفهاى را به عنوان ناظر به قم فرستادند . سرانجام ، خود محمّد به زندان افتاد و مميّزى اراضى شهر در سال 303 ق / 915 - 916 م تكميل شد . مميّزى ديگرى در سال 309 ق / 921 - 922 م منجر به تفكيك بين ميزان ماليات محاسبه شده براى عربها و فارسهاى شهر شد . 36
جعفريان ، كه بسيارى از قيامهاى مزبور را برمىشمارد ، در بيان اين مطلب كه - كاملا مشخص نيست - به چه ميزان تشيّع به تنهايى در هريك از اين قيامها نقش داشته است ، محتاطانه عمل مىكند . در واقع ، او در بحث از ميزان نقش خود تشيّع در اين قيامها در سرتاسر ايران ، عراق و مصر و شمال آفريقا ، بين « تشيّع سياسى » و « تشيّع اعتقادى » تفاوت قايل است . 37
با وجود اين ، روشن است كه دقيقا در اين سالها ، كه تشيّع در قم ، هم از نظر مادى ، در قالب ساختارها ، و هم از نظر معنوى - باتوجه به ارتباط اشعرىهاى مقيم قم با ائمّه [ عليهم السّلام ] و كسب پستهاى بسيار مهم معنوى و سياسى در شهر - به
دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى) — صفحة 175
مساهمون: آندرو جي . نيومن
ص١٧٥