پىنوشتها
( 1 ) .
Hussain [ op . cit ] , pp . 69 - 74 .
( 2 ) .
Waines [ op . cit ] , pp . 285 , 291 , 295 f , 299 f , 303 .
واينز با بيان اين مطلب كه قيام زنگيان زمينه را براى جنبش قرامطه فراهم كرد ، به همپوشى دو قيام اشاره مىكند .
( 3 ) . طبرى [ پيشين ] ، ج 35 ، ص 15 به بعد ؛ ج 36 ، ص 125 به بعد ، 165 ، 190 به بعد / ابن جوزى - عبد الرحمان بن على - ( م 597 ق / 1200 م ) ، المنتظم ، حيدر آباد ، 1357 ، ج 5 ، ص 19 ، 56 . ميزان دستيابى به هرگونه تبيين عقيدتى مفصّل با ماهيتى زيدى يا هرماهيتى ديگر و ميزان اعلان رسمى آن مستقيما روشن نيست و گزارشگران غربى بعد شيعى اين جنبش را ناديده گرفته يا كماهميت جلوه دادهاند . ر . ك .
Waines , pp . 301 - 303 , Shaban [ op . cit ] , pp . 100 - 102
. طبرى ، ج 36 ، ص 133 اگرچه به ابعاد مذهبى اين جنبش شكّاكانه نگاه مىكند ، اما به تعداد زيادى از علويان و چند تن از پيروان امام على [ عليه السّلام ] از اهالى بصره ، كه هنگام تصرف اين شهر به اين شورش ملحق شدند ، اشاره مىكند . قس :
طبرى [ پيشين ] ، ج 37 ، ص 78 - 79 ، ج 36 ، ص 29 - 59 ؛ مسعودى [ پيشين ] ، ج 4 ، ص 194 - 195 ؛
Kennedy , The Prophet , pp . 179 - 181 .
همچنين ر . ك .
Alexandre Popovic , The Revolt of the African Slaves in the Third / Ninth Century , Princeton , Markus Wiener , 1999 , pp . 139 - 140 , 152 .
( 4 ) . طبرى [ پيشين ] ، ج 38 ، ص 77 ، 82 - 83 ، 96 ، 99 ، 11 - 15 ، 119 ، 147 ، 163 ، 166 ، 173 - 174 ، 176 - 177 / مسعودى [ پيشين ] ، ج 4 ، ص 270 ، 280 ، 304 - 305 / ابن جوزى [ پيشين ] ، ج 6 ، ص 33 ، 46 ، 109 ، 153 ، 208 ، 223 - 224 ، 295 - 296 ، 300 - 301 . همچنين ر . ك .
Farhad Daftary , The Ismailis , Teir History and Doctorines , Cambridge , Cambridge University Press , 1988 , pp 117 - 119 , 125 - 128 , 130 f ; Waines [ op . cit ] , pp . 303 - 306 ; W . Madelung , Religious Trends in Early Islamic Iran , Albany , State University of New York Press , 1988 , pp . 95 - 96 .
واينز و شبان
( pp . 128 - 135 , 152 - 154 , 165 - 168 )
هرگونه ارتباط مذهبى را از قلم انداختهاند ، چه رسد به ارتباط بخصوص اسماعيلى . همچنين ر . ك .