ناراضى اجتماعى ، اقتصادى و سياسى ، كه از آغاز دورهء بنى اميّه ( 41 ق / 661 م - 132 ق / 750 م ) وجود داشتند ، پيوند داشت و از ايشان كسب حمايت مىكرد . قيام شيعيان كوفه ، بصره و مدائن در سال 65 ق / 684 م ، كه به دنبال كشته شدن [ امام ] حسين [ عليه السّلام ] در سال 61 ق / 680 م ، در كربلا صورت گرفت و به راحتى توسط سپاه شام سركوب شد ، و قيام مختار در سال 66 ق / 685 م ، به نام محمّد بن حنفيه ، سومين پسر [ امام ] على [ عليه السّلام ] ، كه « المهدى » ناميده شد ، از جملهء اين قيامهاست .
كوفيان و موالى ( به اسلام گرويدگان غيرعرب ) از قيام مختار حمايت كردند . از آن به بعد ، در واكنش به اقدامات گستردهء ضدشيعى بنى اميّه ، همفكرىهاى شيعى ، كه بخصوص با صرّافان ، مغازهداران و صنعتگران كوچك از ميان موالى مرتبط شده بود ، مخفيانه انجام مىشد . امامان چهارم و پنجم ، على بن حسين [ عليه السّلام ] ( م ح 95 ق / 713 م ) و پسرش محمّد ، ملقب به « باقر » [ عليه السّلام ] ( م ح 115 ق / 733 م ) ، نه نقش سياسى فعّالى ايفا كردند و نه براى كسب حمايت عليه بنى اميّه ، از مدينه خارج شدند .
اما زيد بن على ، برادر ناتنى امام پنجم [ عليه السّلام ] ، به كوفه آمد و در سال 122 ق / 740 م ، قيامى بر عليه هاشم ، خليفهء وقت ، به راه انداخت . « 1 » با وجود كشته شدن زيد ، پسر كوچكترش يحيى به خراسان گريخت و توسط بنى اميّه دستگير شد . او پس از آزادى ، تلاش كرد تا قيام ديگرى را در هرات به راه اندازد ، ولى در نبرد سال 125 ق / 743 م ، كشته شد . در سال 127 ق / 744 م ، بزرگان موالى در ميان شيعيان كوفى ، عبد اللّه بن معاويه را ، كه نوادهء جعفر بن ابى طالب ، برادر [ امام ] على [ عليه السّلام ] بود ، به عنوان امام مطرح كردند . عبد اللّه در نهايت ، تا اصفهان و « استخر » عقبنشينى كرد و از آنجا دو سال بر غرب ايران و سپس هرات حكومت نمود و در
هامش
( 1 ) . مخفى نماند كه نام آن خليفه « هشام بن عبد الملك » بود ، نه هاشم . ( ن )