به تقرب صاحبقدرتان بوده و به چشم دل ميتوان ديد چه لؤلؤهاى كمياب از معنويات انسانى كه صاحبانش هنر جلب حمايت اميران نداشتند در ظلمات فنا فرو رفته است .
دورانى كه اين جلد از آن سخن مىكند يك امتياز ديگر نيز داشت و فاجعهء عظيم تاريخ شرق كه از ايلغار مغولان و تركانزاد در اينروزگار بدست خليفگان غافل كه از تعصب عربان و تطاول پارسيان برنج بودند مايه گرفت كه تركان را ببغداد جولان دادند و حوادث قرون بعد و كشتارهاى هولانگيز مغول و تاتار از اينجا آمد . بحقيقت اين خليفگان عربنژاد كه بنام پيمبر مكى قدرت را از دمشق گرفته بودند و بغداد را كه چهار سوق شرق و غرب بود آشيان كرده بودند دور تر از بينى خود را نميديدند و از قصهء طولانى تاريخ شرق نزديك و ميانه خبر نداشتند كه بقرنهاى دراز نژاد سامى و آريائى و ترك كه آن از جزيره و اين از دشتهاى نامعلوم و آن از صحراهاى خشك آمده بود در اين عرصهء وسيع از چين تا مديترانه چه كشمكشها داشتهاند و چون موجها بدرياى پر طوفان آمدهاند و رفتهاند و عقب نشستهاند و اين بيخبران خليفه نام ، ساميان را كه بروزگاران دراز همه شرق نزديك را جولانگاه داشتند و در سواحل مديترانه قدرتى چون كارتاژ ساخته بودند و روم را مىلرزانيدند و در فنيقيه الفباى مصرى را پيراسته بودند و بزرگترين ابزار تفاهم را به اين ناحيه داده بودند تحقير كردند و بجزيره راندند تا بروند در شهرهاى مقدس بتغزل و غنا و ميگسارى روز بگذرانند و ناخشنود از تسلط آريانژادان كه قرنهاى دراز وزنهء اين ناحيه بودند و از ايلغار تركان شرقى و تسلط روميان غربى و شرقى جلوگيرى ميكردند ، راه بغداد را بتركان نمودند تا اين نژاد سمج كم دقت پركار خطرناك رؤياى قرون را تعبير كند و با يك فوران عجيب چند قرن تاريخ مشرق را خونين كند چنان كه كرد ، بار اين مسئوليت بدوش بغداد است و آن روز كه معتصم خانه خويش را بنگهبانى غلامان ترك داد راه ايلغار مغولان و تسلط تاتاران را گشود .
اين كتاب چون همه تاريخنامهها از حوادث سياست و جنگ و تعاقب قدرتها سخن مىكند اما از فرهنگ و تجارت و زراعت و وضع زندگانى نيز فصول ممتاز دارد كه نمونهء براعت مؤلف است و همين فصول ، كتاب وى را قيمتى خاص ميدهد و مرا اميد هست كه دوستداران مطالعه از داشتن آن خرسند و از خواندنش مستفيد شوند .
اينجلد كه اكنون ترجمهء آن بدست شماست چند سال پيش منتشر شده و مؤلف ، جلد چهارمى نيز به دست تأليف داشته شامل تاريخ اسلام تا سقوط بغداد كه گويا نشر آن بتأخير افتاده و اگر توفيق بود با ترجمهء جلد چهارم اين سلسله را تكميل ميكنم انشاء اللّه .
تيرماه 1339 - ابو القاسم پاينده
تاريخ الإسلام ( تاريخ سياسى اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 359
مساهمون: حسن ابراهيم حسن
ص٣٥٩