از نشر دعوت اسمعيليان در يمن و مغرب و از روابط فاطميان با حمدانيان و عقيليان و صليحيان و امويان اندلس و زيريان افريقا و هم از شيوهء دعوت فاطميان و دعوتگر بزرگشان و محاسن دعوتشان و هم از جماعت در زيان و خارجيان و زنگان معتزليان و مذهبشان و نفوذى كه فلسفهء يونان بر عقائدشان داشت و هم از سنيان و صوفيان معتدل و افراطى بتفصيل سخن كردم .
در باب ششم از روابط خارجى دولت عباسى و دولت فاطمى مصر و دولت اموى اندلس با روم شرقى و دولتهاى اروپاى غربى و دولت روس سخن آوردم .
در باب هفتم از شيوهء حكومت و آيين سياست و اداره و ماليه و جنگ و قضاى دولت عباسى بدوران نفوذ تركان و دوران امير الامرائى و ايام بويهيان و نيز از شيوهء حكومت مصر بدوران طولونى و اخشيدى و فاطمى و هم از حكومت اندلس بدوران اموى بحث كردم كه دولتهاى اسلام در اين روزگار چگونه راه - برده ميشد .
در باب هشتم از وضع اقتصادى و پيشرفتها كه مسلمانان در عرصهء كشاورزى و صناعت و تجارت كرده بودند سخن رفته است .
در باب نهم از فرهنگ و هنر گفتگوست . در اين باب از مراكز فرهنگى و علوم عقلى چون تفسير و حديث و فقه و كلام و لغت و نظم و نثر و از سخنسرايان بزرگ عرب و سخنسرايان بزرگ ايران و مصر و اندلس و بزرگان نثر عرب و از علوم عقلى و توجه خاص خليفگان و شاهان و اميران به فلسفه و طب و هيئت و نجوم و رياضيات و تاريخ و جغرافيا و نيز از هنر و بخصوص معمارى كه به حق مقياس تمدن ملل است سخن ميرود .
باب دهم دربارهء وضع اجتماعى است و ضمن آن از طبقات جماعت بدوران عباسيان و فاطميان مصر و امويان اندلس و مجالس آواز و طرب و قصرهاى خليفگان و اميران و وزيران و ديگران و اقسام لباس و انواع غذا و رسوم عيدها و سرگرميهاى متداول آن عصر و مقامى كه زن داشت گفتگو مىشود .
اميدوارم جلد چهارم كه ضمن آن سرگذشت دولت عباسى را از 447 كه سلجوقيان بر بغداد تسلط يافتند تا سال 656 كه دولت نيمه جان عباسيان بدست تاتار از صفحهء جهان برچيده شد شرح دادهام به زودى از چاپ درآيد .
حسن ابراهيم حسن
تاريخ الإسلام ( تاريخ سياسى اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 357
مساهمون: حسن ابراهيم حسن
ص٣٥٧