در كار دولت وظيفهء ديگر داشت روزى را براى متظلمان معين ميكرد تا بروزهاى ديگر وظايف خويشرا انجام دهد اما اگر جز اين كارى نداشت همه روزهاى هفته به مظالم رسيدگى ميكرد . محكمهء مظالم در مسجد تشكيل ميشد و پيوسته در اطراف محكمه پنج گروه بودند كه بدون ايشان جلسه نميشد :
نخست حاجبان و نگهبانان نيرومند تا اگر كسى از محضر قضا فرارى شود يا به عنف توسل جويد ويرا بجايش بنشانند . ديگر حاكمان بودند كه ميبايد احكام ديوان مظالم را بدانند و حقوق اهل دعوى را باز دهند و از آن گفتگوها كه ميان مدعيان ميرود واقف شوند و از دقايق امورشان خبر يابند . قاضيان نيز از حضور در اين جلسات فايده ميبردند كه احكام ديوان مظالم را بر آن دعاوى كه بحضور ايشان طرح ميشد تطبيق ميكردند . ديگر فقيهان بودند كه مأمور مظالم در قضاياى شرعى كه مورد اشكال بود بايشان رجوع ميكرد . ديگر دبيران بودند كه گفتار اهل دعوى را ثبت ميكردند و ديگر شاهدان بودند كه ميبايست هرچه دربارهء اهل دعوى ميدانند بگويند و نيز شهادت دهند كه حكم قاضى بر خلاف حق و عدالت صادر نشده است .
قضايائى كه مأمور مظالم به آن رسيدگى ميكرد يكى دعواى افراد و گروهها بر ضد ولايتدارانى بود كه از راه عدل و انصاف بدر رفته بودند يا بر ضد مأموران وصول كه در گرفتن ماليات ستم كرده بودند و يا دبيران ديوانها كه در كار مسلمانان از جادهء حق گشته بودند . رسيدگى بشكايت جيرهخواران دولت اگر جيرهء ايشان كم شده بود يا موقع پرداخت آن دير شده بود نيز از وظايف وى بود .
و نيز مأمور مظالم احكام دشوارى را كه قاضى و محتسب از اجراى آن فرو مانده بودند اجرا ميكرد . بر انجام عبادات چون حج و نماز عيد و جمعه و جهاد نيز نظارت ميكرد .
محتسب - كار قضا ميان قاضى و مأمور مظالم و محتسب تقسيم شده بود كه
تاريخ الإسلام ( تاريخ سياسى اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 258
مساهمون: حسن ابراهيم حسن
ص٢٥٨