كلّا زعمتم بأنّا لا نقاتلكم * إنّا لأمثالكم ياقومنا قتل
« 1 » همچنين به اين قول عرب احتجاج كردهاند : ( كلا زعمتم أن العير لا يقاتل ) « 2 » و اين در زبان عربى « مثل » است . ابن انبارى گفته است : اين احتجاج غلط است ؛ زيرا معناى كلّا در آن ، ( چنين نيست ) است . « 3 » من مىگويم : آن چه ابن انبارى مىگويد واضح است .
كسانى كه به تفصيل قائل هستند كلّا نزد آنان در موضعى به معناى « ألا » و در موضع ديگر به معناى « حقّا » و در مكان ديگر براى ردّ و زجر است « 4 » ، و اگر خدا بخواهد من آنها را موضع به موضع بيان خواهم كرد .
1 . سورهء « مريم » دو موضع :
عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً . كَلَّا
« 5 » ، ( آيهء 78 و 79 ) ،
هامش
( 1 ) آگاه باشيد ! گمان كرديد كه ما با شما نمىجنگيم ؛ بلكه ما امثال شما را خواهيم كشت .
ابن رستم ، ص 17 ؛ ابن انبارى ، ص 424 ؛ ديوان الأعشى ، ص 61 . بيت قبل از آن چنين است :إنّا نقاتلهم حتّى نقتّلهم * عند اللّقاء ، و هم جاروا و هم جهلوا( 2 ) چنين نيست ، گمان كردهايد كه خران جنگ و مبارزه نمىكنند .
در مجمع الامثال ، ج 2 ، ص 142 و المستقصى ، ج 2 ، ص 230 آمده : « كلّا ، زعمت العير لا تقاتل » ، اين مثل را عرب در مورد كسى مىزند كه گمان مىكنند چيزى در كارش نيست ، در حالى كه بعدا خلاف تصور قبلى ظاهر مىشود . ابن انبارى در ص 424 . كتابش چنين نوشته است : « كلّا ، زعمت أن العير لا تقاتل » .
( 3 ) ابن انبارى مىگويد : اين غلط است . معنى كلّا در ضرب المثل و بيت چنين است : نه ، آن چنان كه ايشان مىگويند ، نيست .
( 4 ) مكى در ص 26 كتابش ، شرح كلّا ، بلى و نعم مىنويسد : كلّا سه معنا دارد : نفى ، هنگام وقف بر آن ؛ « حقّا » و « ألا » هنگام ابتدا به كلّا . در ابتدا به كلّا گاهى دو معنا دارد : نفى ، هنگام وقف بر آن ؛ « حقّا » و « ألا » هنگام ابتدا به كلّا . در ابتدا به كلّا گاهى دو معنا مىتوان اختيار كرد ؛ يعنى « حقّا » و « ألا » ، و گاهى يكى از آنها جايز است .
ابن فارس ، ص 37 : صحيحترين قول در مورد كلّا اين است كه در جمله چهار صورت دارد : 1 - ردّ ؛ 2 - ردع ؛ 3 - صله براى قسم و افتتاح كلام به آن كه به معنى « ألا » است و 4 - بر تحقق اخبار بعد از خود دلالت دارد .
( 5 ) مريم ، آيه 78 و 79 :أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً . كَلَّا سَنَكْتُبُ ما يَقُولُ وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا؛ آيا بر غيب آگاه شده يا از [ خداى ] رحمان عهدى گرفته است ؟ نه چنين است . به زودى آن چه را مىگويد ، مىنويسيم و عذاب را بر او خواهيم افزود » .