اگر ما قبل ياء ساكن ، مكسور باشد و بعد از آن نيز ياء بيايد ، بايد آشكار شود و سكون ياء اوّل اظهار گردد ، مانند
الَّذِي يُوَسْوِسُ
« 1 » ( ناس ، آيهء 5 ) .
هنگامى كه ياء ، مشدّد بيايد ، بايد اظهار شده و تشديد آن آشكار شود ، مانند
إِيَّاكَ
( فاتحه ، آيهء 5 ) و
غَنِيًّا
« 2 » ( نساء ، آيهء 6 ) . اگر ياء تكرار شود ، آشكار كردن و اظهارش به نرمى لازم است ، مانند
يَسْتَحْيِي
( بقره ، آيهء 26 ) ؛
وَ الْبَغْيِ يَعِظُكُمْ
( نحل ، آيهء 90 ) و
يُحْيِي
( بقره ، آيهء 73 ) و مانند آن . اگر ياء ، مكسور باشد و حرف قبل ، يا بعد از آن مفتوح باشد ، يا اين كه ياء مفتوح باشد و بين فتحه و كسره قرار گيرد ، بايد حركت آن خفيف و سهل تلفظ شود ؛ مانند
تَرَيِنَّ
( مريم ، آيهء 26 ) ؛
مَعايِشَ
، ( اعراف ، آيهء 10 ) ،
لا شِيَةَ
( بقره ، آيهء 71 ) .
هنگامى كه ياء تكرار شود و يكى از آنها مشدّد باشد ، به سبب ثقيل بودن تكرار آن ياء بايد آشكار شود و الّا ياء اوّل ساقط مىشود ؛ مانند ، آيه
إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ
( اعراف ، آيهء 196 ) ،
وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ
« 3 » ( انعام ، آيهء 52 ) ،
وَ إِذا حُيِّيتُمْ
( نساء ، آيهء 86 ) و مانند آن .
اصول و فروع حروف تجويد را بيان كرده و شرح داديم تا با هم مقايسه شود . همهء آنها براى تلفظ صحيح نياز به تمرين دارند و تلفظ آنها به مشافهه نياز دارند تا پيچيدگى آن كشف و راه تلفظ آن روشن شود . از خداوند فضل بيشترش را خواهانم .
هامش
است كه علماى زبان عربى بيان كردهاند ( دكتر احمد مختار در ص 271 دربارهء چگونگى توليد اين آوا مىگويد : از بالا رفتن جلو زبان در ناحيهء سخت كام است به نحوى كه هوا اجازهء عبور مىيابد ، ولى اندك سايشى ايجاد مىكند ( ر . ك : د . بشر ، ص 133 ) .
( 1 ) در « ط » « قومى يعلمون » ( يس ، آيهء 26 ) نيز آمده است .
( 2 ) در « ط » « غيّا » ( مريم ، آيه 59 ) نيز آمده است .
( 3 ) در نسخههاى « د و س » « و العشىّ » آمده ، امّا صحيح همان است كه از نسخهء « ط » در متن آمده است .