با منافع آنان ارتباط داشته است ( به انتخاب و تأليف در خور ايرانشناس پژوهندهء نامبرده ، ) براى ما روايت مىكنند ، و در اين ميان از وضع اجتماعى ، از خلق - و خوى حكومتگران ، از گدامنشى ايشان ، از سبعيت و درندگىها ، از آدم فروشيها و رذيلتها و سفاهتها و . . . و . . . جنايتهايشان ( و نيز از دسيسهها و نيرنگهاى رقيبان انگليسى خود « 1 » ) نكتهها مىگويند .
در اين اوان هنوز دو مركز تجارى هلند يكى در بندرعباس ( اصلى ) و ديگرى در اصفهان ( فرعى ) اندك فعاليتى دارند ، از سومين مركز بازرگانى هلند در كرمان تقريبا شايد به سبب ويرانى عظيم شهر چندان سخنى در ميان نيست مدير كل شركت در مركز بندرعباس شخصى است به نام پيتر اتلام « 2 » و مدير شعبهء اصفهان نيكلاس اسخارور « 3 » نام دارد . پس از غلبهء محمود هلنديان مبالغى از سود و سرمايهء خود را از دست دادهاند ، وضع تجارت شركت به ركود انجاميده است . و اتلام بر سر آنست كه در اين هرج و مرج ويرانگر مركز اصلى بازرگانى هلند را از بندر عباس به جزيرهء هرمز انتقال دهد ، اما هدف اصليش اينست كه اين جزيره را مستعمرهء هلند سازد يا در واقع آن را تصرف كند . در اين حيص و بيص كاركنان شركت هند خاورى انگليس كه با هلنديان رقابتى سخت شديد دارند ساكت ننشسته و افزون بر آنكه مىخواهند به لطايف -
هامش
( 1 ) - اثرات شوم استعمار محيل و « حاكم تراش » انگليس و دخالتهاى او در امور ايران از ديرباز بر آگاهان پوشيده نيست در اين زمان نيز انگليسيان در نصب و عزل حاكمان و حاكمچگان دخالت داشتهاند ص 157 . نويسندگان روزنامه از انگلستان با عنوانهاى شايسته « شرير » ص 197 « فريبكار » ص 104 « دروغگو » ص 28 نام مىبرند و گاه آنها را به « خوك » تشبيه مىكنند ص 88 جانورانى كه از قديم الايام « به بوى سود » هرگونه فضيلتى را زير پا مىگذاشتهاند قس سمپاشىهاى راديو بى بى سكينه يا بوق كهنهء استعمار .
( 2 ) -Peter''tlam( 3 ) -Nicholas Schorer