پوشاكها و وسايل اضافى كاخ خود چهارصد هزار درم بپرداخت . در بغداد ميان تودهء مردم پخش شد و به گوش حاجيان خراسانى و ديگر بخشها نيز رسيد كه خليفه را مصادره كردهاند و نيش زبانها بسيار گشت [ 1 ] .
ابو الفضل وزير براى پرداخت ماهيانهء سپاهيان و هزينههاى روزانهء درباريان و دورقابچينان ، به مصادرهء مردم و بازرگانان و استفاده از ولاى چيرگى دست زده ، به ذميان [ 2 ] آغاز كرده ، به مليان نيز رسيد ، دارائى شاهدان [ 3 ] و سران شهر و آبرومندان را بگرفت ، خبرچينانى براى اين كار با حقوق به نام كارمند بگمارد . مردم در مسجدهاى آدينه ، كليساها و بيعهها [ 4 ] و در نشستهاى ديگر ، به او نفرين مىكردند ، تودهء مردم ، گذشته از آنچه گفتم ، دست به چپاول و آتشسوزى زدند و در آن زيادهروى كردند ، بازارها بسته شد ، خواربار يافت نمىشد . دست بيشتر مردم [ در چند مترى ] به دجله نمىرسيد ، و آب چاه مىآشاميدند . مردم در حالتى حصار مانند ، زندگى مىكردند .
ابو الفضل كوشيد مردم را آرام كند ، نتوانست . گروهى سپاهى را فرستاد ، مردم با ايشان جنگيده شكستشان دادند ، هيبت دولت ، بيش از پيش شكسته بود . ابو الفضل خود سوار شده به جنگ عياران رفت و كارى نتوانست .
هامش
[ ( 1 - ) ] ذهبى تركمان در تاريخ اسلام مىافزايد : بر مطيع للّه فشار آوردند تا پارچههايش را بفروخت و چهارصد هزار درم به ابن بويه داد كه هزينهء ويژهء خود كرد و غزا را مهمل گذارد . در زبانها پخش شد كه خليفه مصادره شده است . چنان كه پيشتر پخش شده بود كه خليفه قاهر باللّه در روز آدينه به گدايى كردن دست يازيده است ( خ 6 : 118 ) گردش روزگار بين !M II: قاهر خليفهء سالهاى 320 - 322 ه - . است كه نوبختى و حمدانى را زنده به گور كرد و مردم را از تفريح موسيقى و آواز محروم نمود ( خ 5 : 424 و 446 ) .
[ ( 2 - ) ]M. متن : « و التأويل عليهم بالمحال و ابتدا بأهل الذمة . . . »
[ ( 3 - ) ]M: از هنگامى كه عدالت براى شاهد در اثبات دعوا مانند عدالت براى امام نماز جماعت ، نزد شيعيان شرط شناخته شد ، مردمى كه شرط عدالت را دارا بودند ، جدا شناخته شدند . كم كم قشرى از مردم ، به عنوان « عدول » يا « شهود شاهدان » جدا شناخته شدند كه از حقوق اجتماعى ويژه برخوردار بودند . - پانوشت خ 5 : 151 و 154 بارى در مذهب مانى نيز قشرى روحانى به نام « گواگان گواهان شهود » ديده مىشود .
- محمد تقى بهار ، زندگانى مانى ، چ 1313 ، خ . ص 33 .
[ ( 4 - ) ] نيايشگاه يهود .